Барто Агния Львовна

Барто Агния Львовна (олунньу 4 (17), 1901, Ковно, Арассыыйа импиэрийэтэ — муус устар 1, 1981, Москуба, ССРС) — Сэбиэскэй кэм биир биллэр оҕо бэйиэтэ. Оҕоҕо аналлаах элбэх хоһоон ааптара, киинэ сценариһа, расследователь-суруналыыс, араадьыйа ыытааччыта. Иккис истиэпэннээх Сталин (1950) уонна Ленин бириэмийэтин (1972) лауреата.

Олоҕун олуктара

1906 с. олунньу 4 (17) күнүгэр Ковноҕа дьэбириэй дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Лев Николаевич Волов – бэтэринээр, ийэтэ Мария Ильинична Волова (кэргэн тахсыан иннинэ Блох) – дьиэ хаһаайката.

Гимназияҕа үөрэммитэ. Ону тэҥэ балет оскуолатын бүтэрбитэ. Онтон хореографическай училищены 1924 сыллаахха бүтэрэн баран 1 сыл балет труппатыгар артыыстаабыта. 1926 сыллаахха бэйиэт Павел Бартоҕа кэргэн тахсыбыта, уолламмыттара, алта сылынан арахсыбыттара. Иккис кэргэнэ учуонай теплоэнергетик, ССРС Билимин акадьыамыйатын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ Андрей Владимирович Щегляев этэ; кыыстара — техническэй билим хандьыдаата Татьяна Андреевна Щегляева (род. 1933). Сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.

Сэрии кэмигэр Свердловскайга эвакуацияҕа олорбута, токарь идэтин баһылаабыта. Онно үчүгэй үлэтин иһин ылбыт бириэмийэтин тааҥка тутуутугар сиэртибэлээбитэ биллэр.

1981 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр өлбүтэ. Москубаҕа Новодевичэй кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ (№ 3 учаастак).

Айар үлэтэ

Айар үлэтин гимназияҕа үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйан саҕалаабыт. Онтон үҥкүү үөрэҕэр киирэн баран салгыы суруйбут. 1924 с. үөрэҕин түмүктүүр айар биэчэргэ хоһооннорун аахпыт, онно кинини норуодунай үөрэхтээһин комиссара А.В. Луначарскай бэлиэтии көрөн, оҕоҕо аналлаах көрдөөх-нардаах хоһооннору суруйарын сүбэлээбит.

А.Л. Барто 1925 с. аан бастакы кинигэтэ тахсыбыт.  Онно «Китайчонок Ван Ли»  уонна «Мишка-воришка» диэн хоһоон киирбит. 1936 с. «Игрушки» диэн билиҥҥэ диэри биллэр хомуурунньугун суруйбут. 1949 с. «Стихи детям», 1970 с. ”За цветами в зимний лес” диэн хомуурунньуктара тахсыбыт. 1940 с. “Подкидыш” (Р. Зеленаяны кытта), “10000 мальчиков”, “Слон и веревочка” диэн киинэлэр сценарийын суруйбут. 70-ус сылларга улаатан эрэр оҕолорго хоһоон суруйбут. Сэрии кэннэ 150-ча кинигэни таһаарбыт. 1964-73 сылларга  «Маяк» диэн араадьыйаны ыыппыт. Онно «Найти человека» диэн, сэрии кэмигэр дьонун сүтэрбит оҕолорго анаан, бырагыраама оҥорбут.  927 дьиэ кэргэни холбооттообут. 1968с. «Найти человека» диэн сэһэн суруйбут.

Эдэр суруйааччыга В.В. Маяковскай айар үлэтэ сабыдыаллаабыт. Кини хоһоонноро үксүлэрэ сатира саанырдаах. Хоһоонугар араас оҕо уобараһын киллэрэн туттар. 1956 с. Агния Барто 50 сааһын туоларыгар К. Чуковскай эҕэрдэлээн эппит: «Кинигэҕэр ханнык эрэ Соня, Клава туһунан доҕотторо күлүү гыналларын курдук суруйаҕын. Эн бэйэҥ Егоркаларгын, Катяларгын, Любочкаларгын кытта учуутал курдук буолбакка, табаарыс курдук кэпсэтэҕин».

Агния Барто хоһоонноро үксүлэрэ кыра оҕолорго эбэтэр кыра кылааска үөрэнэр оскуола оҕотугар аналлаахтар. Кини истиилэ олус чэпчэки, ааҕарга, үөрэтэргэ судургу. Ааптар оҕолуун тэҥ саастыылааҕын кытта кэпсэтэр курдук суруйар, ол эрэн рифманы тутуһар. Барто хоһоонноро куруук билиҥҥи олох тиэмэтигэр сөп түбэһэллэр. Элбэх хоһооно оҕо аатынан ааттаммыт: «Мы с Тамарой», «Кто не знает Любочку», «Наша Таня громко плачет», «Лёшенька, Лёшенька, сделай одолжение», «Вовка добрая душа» о.д.а.

Барто хоһоонноро араас омук тылыгар тылбаастаммыта элбэх. Ол курдук, сахалыы  24 хоһоонун А.А. Борисова, Н.Г. Дьяконов, С.Ф. Софронов, С.А. Саввин, К.Н. Туйаарыскай тылбаастаабыттар.

Библиография

Айымньыларын хомуурунньуктара

• Агния Барто Собрание сочинений : в 3 т. — Предисл. В. Смирновой. — Халыып:М: Детская литература, 1969—1971.
• Агния Барто Собрание сочинений : в 4 т. — Отв. ред. Л. Левин. — Халыып:М: Художественная литература, 1981—1984. — 50 000 экз.
  • Т. 1. Проза. — Предислов. С. Баруздина. — Халыып:М: Худож. лит., 1981. — 494 с.: портр.; цв. ил.
  • Т. 2. Стихи и поэмы. — Халыып:М: Худож. лит., 1981. — 558 с.: цв. ил.
  • Т. 3. Стихи и поэмы. — Халыып:М: Худож. лит., 1983. — 558 с.: ил.; цв. ил.
  • Т. 4. Драматургия. Публицистика. — Халыып:М: Худож. лит., 1984. — 430 с.
• Агния Барто Собрание сочинений : в 3 т. — Уфа: Башкортостан, 1994. (Библиотека мировой литературы для детей)

Араадьыйа нөҥүө сүтэрсибит дьону көрдүүр үлэтэ

Агния Барто Сэбиэскэй Сойууска расследование суруналыыстыкатын саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ (Брест кириэппэс көмүскээччилэрин туһунан информацияны 1950-с сс. көрдөөбүт Сергей Смирнов диэн суруйааччыны тэҥэ).

1965 сыллаахха тохсунньу 13 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы "Майаак" араадьыйаҕа "Найти человека" диэн ааттаах бастакы араадьыйа биэриитэ тахсыбыта. Бу биэрии сэрии кэмигэр сүтэрсибит дьону булан биэрэргэ көмөлөһөрө. Ый аайы 13 чыыһылаҕа тахсара, 25 мүнүүтэ барара. 9 сыл Агния Барто онно үлэлээбитин, биэриини ыыппытын тухары 927 сүтэрсибит ыал холбоспуттара, бэйэ бэйэлэрин булсубуттара. Биир биэриигэ уонтан тахса дьылҕа кэпсэнэр этэ. Ыытааччы хас биэрии саҕаланыытыгар истээччилэртэн кумааҕы уонна харандаас бэлэмнииргэ көрдөһөрө, ааттаммыт ааттары, араспаанньалары сурунан кэбиһэргэ ыҥырар этэ, ол иһин биэрии дойду үрдүнэн тыһыынчанан баҕа өттүнэн көмөлөһөр дьонноох буолбута.

Бу биэрии тахсарыгар олугунан буолбута биир түгэн. 1947 сыллаахха Барто "Звенигород" диэн ааттаан бэйиэмэ суруйбута, онно Звенигород оҕо дьиэтигэр олорор, төрөппүттэрин өйдөөбөт сэрии тулаайахтарын туһунан кэпсэнэр этэ. Биирдэ ол бэйиэмэни аахпыт дьахтар Бартоҕа суруйбута, айымньыга ахтыллар Нина диэн кыыс дьылҕатын сураспыта, сэриигэ сүтэрбит кыыһым эмиэ Нина диэн ааттаах этэ диэбитэ. Барто архыыптарга запрос оҥорон бу оҕо кырдьык ол дьахтар оҕото буоларын бигэргэппитэ, ийэлэлээх кыыс бэйэ бэйэлэрин булсубуттара. Бу дьоллоох түгэн туһунан хаһыаттар бэчээттээбиттэрин кэнниттэн киниэхэ оҕолорун уонна төрөппүттэрин сүтэрбит элбэх дьон суруйар буолбуттара.

Биэрии матырыйаалынан Агния Барто 1968 сыллаахха «Найти человека» диэн кинигэни суруйбута. Бастаан сэһэн быһыытынан «Знамя» сурунаалга тахсыбыта (1968, № 8).

1973 сыллаахха сэһэнинэн «Ищу человека» диэн киинэ устубуттара (режиссёр Михаил Богин). Бу киинэҕэ кыттыы кэлин аатырбыт артыыс Лия Ахеджакова киинэҕэ дебютунан буолбута. Ахеджакова бу киинэҕэ оонньообут оруолун иһин Локарно киинэ бэстибээлигэр "Бастыҥ дебют" номинациятыгар кыайбыта.

Наҕарадалара

Новодевичэй кылабыыһаҕа Барто уҥуоҕа

• Иккис истиэпэннээх Сталин бириэмийэтэ (1950) — «Стихи детям» (1949) хомуурунньугун иһин
• Ленин бириэмийэтэ (1972) — «За цветами в зимний лес» (1970) хоһоон хомуурунньугун иһин (Премия за произведения для детей)
• Ленин уордьана (1976, олунньу 16)
• Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтин уордьана
• икки Үлэ Кыһыл знамятын уордьана (16.2.1956; 22.2.1966)
• «Знак Почёта» уордьан (31.1.1939)
• «Шахтёрская слава» I истиэпэннээх мэтээлэ
• Крупская Н. К. мэтээлэ
• Мичээр уордьана
• Аан дойдутааҕы Лев Толстой Көмүс мэтээлэ «За заслуги в деле создания произведений для детей и юношества» (өлбүтүн кэннэ).
• Андерсен Х. К. аатынан бириэмийэ финалииһа (1976)