Ахтыылар (Убаарыскай)
Ахтыылар — Афанасий Уваровскай (Убаарыскай, 1800—1862) сахалыы уонна онтун нууччалыы тылбаастаан тэҥҥэ 1848 сыллаахха суруйбут уус-уран айымньыта. Литературоведтар бу айымньыны уочарка жанрыгар, сороҕор трэвелог (айан бэлиэтээһиннэрэ) жанрыгар киллэрэллэр. Бастакы уус-уран тылбаас быһыытынан эмиэ билиниэххэ сөп.
«Ахтыылар» аан бастаан сахалыыттан ньиэмэстии (1851) уонна боронсуустуу (1861) тылбаастаммыт айымньы буолар.
Бу ахтыылар сорҕолорунан Убаарыскай «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох» олоҥхону кылгастык кэпсээн биэриитэ буолар. Бу олоҥхону кэпсээһиҥҥэ бастакы холонуу. Оттон «Ахтыыларга» эмиэ сыһыарыы быһыытынан биэриллибит «Пин диэн байаҕал хомотун кытыытыгар олорор чукуна диэн омук кыыс ырыата» диэн айымньыны саха уран тылыгар Арассыыйа таһынааҕы тылтан бастакы уран тылбаас курдук ылыныахха сөп.
Суолтата
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]Бетлинг уонна атын тылы чинчийээччилэр бу айымньыннан оччотооҕу саха тылын чинчийбиттэрэ уонна билигин да ол чинчийии салҕанан бара турар.
Айымньы иккис чааһа билимҥэ улахан суолталаах, онно саха үгэстэрин, саха майгытын, олоҕун-дьаһаҕын тутулун, таҥаһын-сабын, аһын-үөлүн туһунан сиһилии суруйар.
Алтаай литэрэтиирэтин саҕалааччы Михаил Чевалков (1817—1901) бу айымньы холобурунан «Чевалков олоҕо» («Жизнь Чевалкова») диэн айымньытын 1860 с. суруйбута.