Кыттааччы ырытыыта:Сандал саас — барыллар ыккардыларынааҕы ураты

Перейти к навигации Перейти к поиску
к
көннөрүү туһунан суруллубатах
к
 
 
'''Ситим тыл''' – этии биир уустаах чилиэннэрин, икки этиини эбэтэр санаа кэрчиктэрин ситимнииргэ идэтийбит тыл. Ситим тыл холбооттуур тылларыттан, этиилэриттэн тутулугуга суох, кинилэр сыһыаннарын эрэ көрдөрөр аналлаах.Онон дьөһүөл курдук ситимниир тылын кытта ыпсан этиигэ холбуу чилиэн буолбат.
 
Тэҥнээҥ:
 
'''Дьөһүөл ситимэ:'''
1. # Кини эппитин '''курдук''' оҥорбутум.
2. # Уйбаан аҕатын '''кытта''' бултуу барбыттара.
3. # Cайын уһуннук ардаабатаҕын '''иһин''', үгүстүк тыраактарынан уу куттардылар.
 
'''Ситим тыл ситимэ:'''
1. # Кини эппитэ, '''ол курдук''' мин оҥорбутум.
2. # Уйбаан '''уонна''' аҕата бултуу барбыттара.
3. # Сайын уһуннук ардаабата, '''ол иһин''' тыраактарынан үгүстүк уу куттардылар.
Дьөһүөл ситимэ туохтуур салайыытыгар хосуһан, баһылатар тылын тоҕоостоох түһүккэ туруорар (эппитин курдук оҥор, аҕатын кытта барбыттара, ардаабатаҕаҕын иһин куттарда), уонна түһүк сыһыарыытын курдук салайар тылын кытта биир ис хоһоонноох этии чилиэнэ буолар. Оттон ситим тыл икки тус-туһунан тылы, этиини чопчу суолта биэрэн холбооттуур эрээри хайаларын да кытта ыпсыспат уонна туспа этии чилиэнэ буолбат. Бастакы холобурга ол курдук ситим тыл Кини эппитэ этиини иккис этиини кытта хайдах? диэн суолтаҕа холбообут. Иккис этиигэ уонна ситим тыл Уйбаан тылы аҕата тыллыын бииргэ диэн суолталаан ситимнээбит. Үһүс этиигэ ол иһин ситим тыл Сайын уһуннук ардаабата этиини баһылыыр этиигэ төрүөт суолталаан холбообут. Онон ситим тыл лиэксикэлии суолтата ситимниир тылларын сыһыаныттан үөскээбит буолан, туспа ыллахха үксүгэр өйдөммөт, чуолкай быһаарыллыбат. Ситим тыл көмө суолтаҕа идэтийэн «таастыйбыт» тыл, ол иһин хаһан да уларыйбат.
 
Ситим тыл үксүгэр тус өйдөбүлү бэлиэтиир, этии чилиэнэ буолар тыл суолтата көһөн, ситим сыһыанын көрдөрөр ис хоһоонноммутуттан үөскээбит. Онон этии чилиэнэ буолбат уонна ол табыллыбат. Холобур,
* a. Моҕой тыына '''икки''', баай сүрэ '''икки''' син биир (СО).
* b. '''Арыт''' хаар, '''арыт''' самыыр, '''арыт''' толон түһэр (ХС).
* c. Ыарахан сыанаҕа туустаах хатыыһы, хара искэҕи атыыластылар, '''ол иһин''' дьоммут олус үөрдүлэр.
Бастакы этиигэ икки ахсаан аат хат-хат туттуллан, икки көстүүнү (моҕой тыынын уонна баай сүрүн) тэҥнээн холбообут. Иккис этиигэ арыт диэн кэм суолталаах сыһыат хат-хат туттуллан, солбуйсар көстүү (хаар, самыыр, толон) буоларын ситимнээбит. Үһүс этиигэ ол ыйар солбуйар аат иһин дьөһүөлү кытта холбоһон кэнники этии тоҕо буолбутун быһааран, икки этиини ыпсарбыттар.
 
'''Ситим тыл үөскээһинэ'''
Саха тылыгар ситим тыл, атын түүр тылларыгар холоотоххо, ситэ сайдыбатах, кэлин үөскээбит саҥа чааһа буолар. Е.И.Убрятова туурак, адьарбайдьаан, үсбүөк, о.д.а тылларга ыаллыы олорбут омуктарын сабыдыалынан уонна кинилэртэн ылан үгүс ситим тылламмыттарын ыйбыта. Урут ситим тыл оннугар эбиискэ уонна ыйар солбуйар аат уонна ыйар солбуйар ааты дьөһүөл салайыыта, сыһыат туохтуур ситимэ туттуллар эбит. Ол иһин үөскээбит төрдө араҥаламмат ситим тыл саха тылыгар суох, дьөһүөлтэн уонна сыһыат туохтууртан үөскээбит ситим тыл элбэх.
(Сотору күн таҕыста), (он) + у кытта ( кус сырыыта мэлийдэ) (НЗ).
Саха тылын былыргы ситимнэринэн холбуур буоллар, бу холбуу этии оннугар маннык тутуллаах этиилэр үөскүөх этилэр:
<poem>
Күн таҕыста – кус сырыыта мэлийдэ.
Күн тахсан, кус сырыыта мэлийдэ.
Күн тахсаатын кытта кус сырыыта мэлийдэ.
Күн таҕыста, онон кус сырыыта мэлийдэ.
</poem>
Саха тылыгар, атын түүр тылларыгар да ол, о, н өлүүскэнэн түмэн инники турар тылы , этиини кэнники тылы, этиини кытта ситимнээһин бэрт былыргыттан баар эбит. Ол ньыма бу саха тылын этиитин тутула олох сайдан, күүскэ уларыйарга күһэйбитигэр хат саҥалыы көрүҥүнэн тэнийэн барбыт. Онуоха урукку түмэр ис хоһоонноох ыйар солбуйар ааттар уонна түһүк сыһыарыыта, дьөһүөл, сыһыат туохтуур халыыптара киэҥник туттуллан, аттарыы ньыматынан үөскүүр ситим тыл үксээн эрэр.
 
'''Ситим тыл үөскээбит ньыматынан арааһа'''
 
Ситим тылы саха тылын үөрэҕэр дьиҥ ситим тыл уонна ситим тыл суолталаах диэн тылллар диэн икки бөлөххө араарыллар. Бу маннык наардааһын ситим тыл туругун (статуһун) ылбыт уонна ситэ ситим тыл буола илик тыллар диэн өйдөбүлгэ олоҕуран оҥоһуллар.
Дьиҥ ситим тыл ситимниир суолтаҕа букатын көспүт, холбоотттуур тылларын сыһыаннарын суолтатын эрэ бэлиэтиир ис хоһоонноох. Холобур: киһи уонна кыыл; кэлбитим, онтон барбытым; Баһылай үлэлиир, оттон Сэргэй үлэлээбэт; оҕо утуйан хаалбыт, ол иһин дьоно барбатылар; Сарсын эбэтэр бүгүн кэлиэхтээх; Эһиги эрэ дьоллоохтук олруҥ, ол туһугар мин туохпун да харыстаабаппын.
 
'''Уларсык ситим тыл үөскээһинэ икки араастаах:'''
 
бастакынан, сорох тус суолталаах тыллар уратытык туттуллан, ситим тыл суолтаналлар. Холобур: …''икки,…икки; арыт…,арыт...; сороҕор…, сороҕор..., о.д.а.''
Иккиһинэн, солбуйар ааттар, эбиискэлэр, сыһыаттар, сыһыан тыллар, сыһыат туохтуурдар тус суолталарыттан тэйэн, ситим тыл суолтатыгар туттуллаллар. Холобур, ''Үксүн кини саҥарар, ону мин истэр, сэҥээрэр эрэ буолан бардым. Кини икки этэрбэһин уһулута тарта да ууга ыстанан кэбистэ. Өйдөөбөккө ону-маны тыллаһыа диэн бэркэ кыбыстабын.''
 
'''Ситим тыл үөскээбит ньымаларын маннык наардыахха сөп:'''
 
'''Бастакытынан''', ситим тыл иннигэр турар тылы, санааны түмэн, солбуйан этэр тыл иккис турар тылы, санааны кытта сыһыанын көрдөрөр тыл, халыып ситимнииир суолтаҕа таастыйыытын түмүгэр үөскүүр:
1. # Ыйар солбуйар ааттар сыһыарыыларын кытта таастыйан ситим тыл буолуулара: ону, онтон, оттон, онуоха...
2. # Ыйар солбуйар ааттар ситимнэһэр тылларын кытта биир өйдөбүлү аттарыы ньыматынан үөскэтиилэрэ: уонна (ол гиэнэ), ол иһин, ол гынан баран, ол туһуттан...
 
'''Иккиһинэн''', инники турар этиини сыаналаан этэри көрдөрөр суолтаҕа туттуллубут тыллар ситимниир суолтаны ылыныыларыттан:
1.# Эбиискэлэр, сыһыан тыллар бу суолтаҕа туттуллуулара элбэх: да, даҕаны, хата, эрэ, атыннык эттэххэ, буолаары буолан, о.д.а.
2.# Аат туохтуур, сыһыат туохтуур халыыптара эбиискэ, сыһыан тыл суолталаныыларын түмүгэр: диэн, эбэтэр, буолан, буолбакка, эрээри о.д.а
 
'''Үсүһүнэн''', икки көстүүнү, чахчыны хардарыта, утарыта тутан, талларан, солбуйан, эбэн, холоон көрөргө толору уонна эбиискэ суолталаах тыллары хатылаан туттан: арыт.., арыт..; сороҕор..., сороҕор; …икки, … икки; ... дуу, ...дуу; биитэр..., биитэр...; ...да, ...да; о.д.а. Бу бөлөххө нууччаттан киирбит өссө, дьөссө, өскүөрү ситим тыллар киириэхтэрин сөп.
Соторутааҕыта улахан буурҕа түспүт, онтон сылтаан массыына сырыыта тохтообут.
 
'''Ситим тыл үөскээбит төрүтүнэн арааһа'''
1.# '''Солбуйар аат түһүк сыһыарыытын ылыммытыттан''': онон, онно, онтон, оттон, онуоха, оччоҕо, оннооҕор, ону, онтукам, оччо, оччону, оччоттон, оччонон, итиэннэ, о.д.а.
2.# '''Солбуйар аат дьөһүөлү кытта ситиминэн'''.
#*а) Ааттартан төрүттээх дьөһүөллүүн: уонна, итиэннэ, ол туһуттан, ол үрдүнэн, ол иннигэр, онтон бэттэх, ол кэнниттэн, ону таһынан, ол инниттэн, о.д.а.
#*б) Туохтууртан төрүттээх дьөһүөллүүн: ону кытта, онуоха диэри, о.д.а.
#*в) Салайар ис хоһооннорун сүтэрбит төрүт дьөһүөллүүн: ол аайы, ол ахсын, ол иһин, ол курдук, ол кэриэтэ, ол тухары, о.д.а.
3.# '''Солбуйар аат аат тылы кытта ситиминэн:''' ол аата, ол быыһыгар, ону тэҥэ, ону сэргэ, онуоха эбии, о.д.а.
4.# '''Солбуйар аат аат туохтууру, тус туохтууру, сыһыат туохтууру кытта холбоһугунан:''' ол эрээри, ол эбэтэр, онтон ыла, ол гынан баран, ити гынан баран, онтон сибээстээн, ол да буоллар, бу да буоллар, ону ааһан, онтон сылтаан, о.д.а.
5.# '''Ахсаан аат төрүттээх:''' икки … икки, ол икки ардыгар.
6.# '''Туохтуур туттулук халыыптарыттан үөскээбит:''' эбэтэр, эрээри, баран, диэн, буолан, буоланнар, о.д.а.
7.# '''Сыһыаттан төрүттээх:''' сороҕор, аны, арыт, ардыгар, о.д.а.
8.# '''Эбиискэттэн төрүттээх:''' да, даҕаны, дуу ... дуу, о.д.а.
9.# '''Сыһыан тылтан тахсыбыт:''' хата, саатар, туома, о.д.а.
10.# '''Нуучча тылыттан киирбит:''' өссө, дьөссө, өскүөрү.
 
# [[Грамматика современного якутского литературного языка. Фонетика и морфология. – М.: Наука, 1982.]]
# [[Грамматика современного якутского литературного языка. Т.2. Синтаксис / Е. И. Убрятова, Н. Е. Петров, Н. Н. Неустроев и др. – Новосибирск, 1995.]]
1795

уларытыы

Навигация