Алексей Аржаков

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
Перейти к навигации Перейти к поиску

Сэһэн Аржаков. Алексей Аржаков, норуот ааттыырынан Сэһэн Аржаков, тыһыынча сэттэ сүүс отут тоҕус сыллаахха Дайды нэһилиэгигэр Уус-Алдан улууһугар төрөөбүтэ. Маҕары, Бозеков, Софрон Сыраанов баай ыалтан төрүттээх буоллахтарына, Сэһэн Аржаков дьон кэпсиириннэн, дьадаҥы ыалтан төрүттээх үһү. Алексей аҕата Собоһут, ол аата, балыксыт диэн эбит. Алексей оҕо сааһыттан норуот тылын кэрэхсиир. Тоҕус сааһыттан бэртээхэй кэпсээнньит, олоҥхоһут аатын сүкпүт. Кинини куруут биллиилэх дьон, олоҥхо истээри ынырар үһүлэр. Кыра эрдэҕиттэн нуучча тылын үөрэтэр. Айылҕаттан бэриллибит ойуун сөпкө туттан убаастабыллаах уонна биллиилээх киһи буолар. Элбэх сыл устата төрөөбүт дойдутугар саамай өйдөөх киһи аатын сүгэн олорор. Кини эйэҕэһин туһунан элбэх кэпсээн баар. Дьокуускай куоратка сылдьан, Манчаары Баһылайы көрсөн киниэхэ көмөлөһөр, харчы бэрсэр. Алексей Аржаков 3 уол уонна 3 кыыс оҕолоох. Уоллаттарын ааттара: Бөҕө Василий, Михаил уонна Иван. Тыһыынча аҕыс сүүс отут түөрт сыллаахха, тоҕуһуон биэс сылыгар өлөр. Өлөөрү сытан, кинини тоҕус сиртэн, бииригэр көмтуннэр диэн кэриэс аныыр. Сэһэн Аржаков саамай улахан ситиһиитэ. 1788 сыллаахха Алексей, Бороҕон нэһилиэгин Ил Дархан аатын сүгэ сылдьан, Сахалар ааттарыттан ырахтааҕы Екатеринаҕа көрсүүгэ тиийэр. Онно тиийэн «Сахалар тустарынан былаан» диэн үлэтин туоһулаан кэпсээн, көмүскээн көрдөрөр. Алексей Аржаков петицията туох уратылааҕый? Бастатан туран, туруорсар боппуруостара улаханнара, хас биирдиилэрэ бэйэни салайыныыны, аныгылыы эттэххэ, суверенитеты хааччыныы сүрүн төһүүтүнэн буолар суолталаах ирдэбиллэр этилэр. Ол-күн бүгүҥҥүтүгэр диэри кытаанахтык турар сир боппуруоһа:"Утверждать в дачу на вечную владение тому, кто оно вначале обработал".Ол саха сылгытын эспит, онон саха олоҕун айҕыраппыт ат көлөнөнн Охотскайга, Айаанна таһаҕас таһыытын үлүгэрдээх түһээниттэн босхолонуу. Ол-бары улуус кулубаларын дьаһайар уобалас кулубатын, олохтоох ньуучча администрациятынааҕар киэҥ бырааптаах саха ыраахтааҕыланарын ситиһии. Манны таһынан суут бары органнарын бэйэ илиитигэр ылыы,-исправниктары саха тылын, үгэстэрин билэр дьонтон анааһын(сахалартан).Тоҕо диэтэххэ "Какое же суждение и разбирательство могут делать в ссорах и уважение к человечеству в виде тех существ, едва сопричисляет к числу человеков",-киһини киһи диэбэт дьон испавниктыыллар эбит. Өссө Аржаков кадр боппуруоһун туруорсар-саха оҕолоругар оскуола астаран;" дабы впредь были годны на службу общественную и государственную и к просвещению сородцев своих". Аны бу боппуруостары барыларын түмэ тардан кордоххо, кинилэр бэйэ-бэйэлэрин хайдах курдук ситэрсэн,толорсон биэрэллэрин сыаналаатахха,бу ыган турар ыарахан балаһыанньаттан тахсыыны эрэ буолбакка"үйэ тухары уктуон турбут үлүгэрэ үргүтэргэ" аналлаах,онно туһаламмыт "Былаан" оноһуллубута өйдөнөр.Дьэ маннык ирдэбиллэри Сэһэн сүрдээх дипломатичнайдык, сатабыллаахтык,тоҕоостоохтук диэххэ дуу,туруорсар-саха киһитэ төһө табыгастаахтык дьаһанан,уйгулаахтык олорор да Россия хотугулуу-илин өттө соччонон ситэр-хотор,боҕоргүүр диэн. Ол петиция тылыттан-өһүттэн, аатыттан да көстөр:" План о якутах с показанием козенной пользы и выгоднейших положений в них".Билигин биһиги"күүстээх республикалар-күүстээх центр"диирбитигэр дылы.