Албынныы сатааччылар
“Киһини санаата салайар” диэн этиини сахалар тутуһаллар. Аан бастаан киһи санаата үчүгэй буоларыгар сахалыы таҥара үөрэҕэ ыҥырар. Үчүгэй санаалаах буолар туһугар киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ үөрэтэн билэн таба арааран олоҕор туһанара, куһаҕан санааларын умна, хааллара сылдьара эрэйиллэр.
Албын хаһан баҕарар баар. Албын киһи санаатын аһара ыытан ыра санааны үөскэтэрэ эмиэ элбиир. Кыайан олохторун көннөрөр кыахтара суох дьадаҥылар албын санааларга киирэн биэрэллэрэ элбэҕиттэн үгүс аптаах остуоруйалары айан атыттарга кэпсии сылдьалларын “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно биллэрэр.
Киһи саҥаны айар, тугу эмэ уларытар, саҥаны айыыны оҥорор санаата аан бастаан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллан биллибэтиттэн албын буолар. Бу санааны оҥорон таһаарыах инниттэн үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаара сатааһын киһиттэн эбии билиини уонна олох уопутун таба туһаныыны эрэйэр. Сахалар олоххо уларытыыны, кэһиини киллэрэр саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн кырдьаҕас, олоххо элбэх уопуттаах киһи этиитин, ыйан биэриитин туһаналлар.
Быстах санааҕа киирэн биэрии киһи албыҥҥа түбэһэрин, онно киирэн биэрэрин үөскэтэр. Олох уопутун туһаныы киһи быстах санааҕа киирэн биэрэн быстах быһыыны оҥорботугар туһалыыр. Оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр олоххо улахан уопуттаах киһи иитэрэ, үөрэтэрэ табылларыттан эбэлэр уонна эһэлэр сиэннэрин иитиитигэр кыттыһаллара эрэйиллэр.
Киһиэхэ олоххо туһалаах эбиискэ билиини олоҕун уопута уонна сахалыы таҥара үөрэҕэ оҥорор. Бу үөрэх “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэрэ дьон оҥорор тоҕус эрэ ахсааннаах содулу үөскэтэр куһаҕан быһыыларын оҕо биллэҕинэ олору оҥорбот буолара үөскээн, киһи буолууну ситиһэр кыахтанарын биллэрэр.
Ырыынак олоҕор туох эмэ туһалааҕы, ханнык эрэ барыһы биэрэри оҥорон таһааран атыылаатахха эрэ сайдыы ситиһиллэр. Атыыһыт кыратык албыннаабатаҕына, сыанатын үрдэппэтэҕинэ атыыта табыл-лыбат, барыһы ылбакка ночоокко түһэн хаалыан сөп. Албыҥҥа киирэн хаалбат туһугар үчүгэйи уонна куһаҕаны, олор сол-буйсан биэрэр уратыларын киһи билэ сылдьара эрэйиллэр.
Албын аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллан быһаарылла илигинэ дьоҥҥо улахан хамсааһыны оҥоруон сөп. Барыта босхо буолуо диэн дьадаҥы дьону хаһан да кэлбэт “коммунизмынан” өр кэмҥэ албыннааһын, барыларын атеист оҥоруу табылла сылдьыбыта. Элбэхтэри үүрэ сылдьан күүскэ үлэлэтии кыаллар эрдэҕинэ сэбиэскэй былаас үрдүк сайдыыны ситиспитэ биллэр.
Дьону маннык албыннааһыҥҥа киллэриигэ өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоруу, барыларын атеистарга кубулутан кэбиһии улаханнык туһалаабыта. Салайааччы тугу этэрин ханнык да буоллар толоро сатааччылар элбээбиттэриттэн сайдыыны ситиһии кыаллыбыта.
Хаһан да кэлбэт “коммунизм” албыныттан дьон босхолонуулара Сэбиэскэй Союз эстэригэр уонна салайар былаас уларыйарыгар, ырыынак сокуоннара олоххо киириилэригэр тириэрдибитэ.
“Албыҥҥа акаары бараммат” диэн өс хоһооно албыҥҥа киирэн биэрээччи хаһан баҕарар элбэҕин уонна өйө-санаата тиийбэт киһи онно киирэн биэрэрэ үксүүрүн биллэрэр. Өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеистар бииртэн-биир албыҥҥа киирэн биэрэн иһэллэр. “Коммунизм” албыныттан син босхолонон баран, аны “айыы үөрэҕэ” диэн секта албыныгар саха дьонун үксүлэрэ киирэн хаалан сылдьаллар.
“Айыы үөрэҕин” албына диэн ханнык эрэ саҥаны айыылары оҥоро охсон сайдыыны түргэнник ситиһэ сатааһыҥҥа киирэн биэрии буолар. Ону баара олоххо биир эмэ саҥаны айыы табыллан, сатанан туох эмэ туһалааҕы оҥорууга тириэрдэр, онтон элбэхтэр оҥоро сатыыр саҥаны айыылара бары кэриэтэ быстах быһыыларга кубулуйаллар эбэтэр куһаҕаны элбэтэллэр. Бу ураты уларыйыы сахалыы өй-санаа, Кут-сүр үөрэҕэр киирэн сылдьарын хайаан да туһаныы эрэйиллэр. Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥорбуттар, араас сертификаттары, патеннары ылбыттар биир эмэ бааллар.
Албын ханнык эрэ өйү-санааны үөскэтэринэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсар:
1. Албын сымыйа буолан хаалыыта, куһаҕаны үөскэтиитэ.
2. Албын кырдьыкка кубулуйан туһаны оҥоруута.
Бары өй-санаа үөрэхтэрэ “үчүгэй” бу баар диэн ыйан, көрдөрөн биэрэбит диэннэр бэйэлэрин албыннарыгар киллэрэ сатыыллар. Олор албыннарыгар киирэн биэрбэт туһугар киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоҕор туһанара ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Өй-санаа сайдыыны ситиһиитэ аан маҥнай ханнык эрэ албыны булан санааҕа оҥорон көрө сатааһынтан саҕаланар. Маннык эбитэ буоллар табыллыа этэ диэн ырытыы, быһаарыы саҥаны айыыны оҥоро сатааһыҥҥа элбэхтик тириэрдэр. Билигин ханнык эрэ саҥаны айыыны, уратыны, атыттар билбэттэрин оҥоро охсон үрдүк сайдыыны ситиһиэххэ диэн албыҥҥа “айыы үөрэҕэ” үгүс сахалары киллэрэн сылдьар.
Ону баара олоххо туһалаах саҥаны айыы биир эмэ буолан хаалара, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэрэ үлэни үлэлиири билбэт тыл үөрэхтээхтэрин албыннарын арыйан биэрэр. Араас элбэх албын санаалар киһини быстах быһыыны, саҥаны айыыны оҥоро сатааһыҥҥа тириэрдэн кэбиһэллэриттэн олох уопутун таба туһаныы эрэ абырыыр кыахтанар.
“Албын аал баһын хоннорор” диэн этии албынтан саҕаламмыт эрээри, биирдэ эмэтэ табыллан тахсан кыра да буоллар үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу үөскүүрүн биллэрэр. “Коммунизм” кэллэҕинэ бары-барыта босхо буолуо диэн албын дьадаҥылары күүскэ үлэлэппитэ.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр кыра омуктары, ол иһигэр сахалары барыларын нуучча омукка холбоон биир омук оҥоро сатаабыттара да кыайбатахтара. Перестройка уларыта тутуута тиийэн кэлэн сахалар бэйэлэрин туспаларын, уратыларын билиниилэрэ улааппыта. Бу туһалаах санаа улаатыытыгар “айыы үөрэҕэ” улахан туһаны оҥорбута эрээри, өй-санаа үөрэҕэр халыйыылары үөскэппитэ.
Билигин сахалар бэйэлэрин билиннилэр, сайдыыны ситиһии суолу-гар киирдилэр, аны ырыынак кэмигэр үлэни-хамнаһы тупсарыы кэмэ тиийэн кэлбитин биллэххэ табыллар. Ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатаабакка биллэр, барыһы биэрэр үлэлэри бастатан сайыннарыы эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэллэ.
Көрсүө, сэмэй киһи ыарахан диэн ааттанар үлэни да кыайарын, нэмин билэн табатык үлэлиирин бары билэллэр. Үлэни эрэ сайыннардахха омук сайдара быһаарылларынан көрсүө, сэмэй буолуу кырдьыга, туһаны аҕалара билигин билиннэ.
“Албын тыла мүөттээҕэр минньигэс” диэн өс хоһооно албын үчүгэйдик иһиллэриттэн уонна араастаан ньаамырҕаан саҥарыыны туһа-налларыттан аан маҥнай истэргэ “үчүгэй”, төһө эмэ туһаны аҕалыах курдук буолара элбээн хааларын биллэрэр.
Киһини угуйара, албыҥҥа киллэрэрэ элбэх тылынан айыы диэн тыл буолар. Киһи саҥаны, уратыны, атыттар билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоро сатыыр санаатын аһара улаатыннаран элбэхтик сыыһа-халты туттунууга тиийэн хааларын, бу тыл үөскэтэр.
Айыы диэн тыл куһаҕана элбэҕин “ыы” диэн ытааһын бүтүүлээҕэ саха киһитигэр биллэрэ сылдьар. Өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт бы-лыргылар, бу тылы үөскэтэр кэмнэригэр куһаҕана элбэҕин быһааран “ыы” диэн дорҕоонунан бэлиэтээн биэрбиттэр. Киһи куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ суох буола илигин тэҥэ, сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэрин билэ сылдьара табыллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үөрэҕэ” диэн албын, сымыйата биллибит үөрэҕи айан саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар. Кинилэр айыы диэн тыл элбэх өрүттээҕин билбэттэриттэн уонна бэйэлэрин “үчүгэйбит” диэн санаалара аһара улаатан хаалбытыттан итинник сыыһаҕа киирэн биэрэн сылдьаллар. (1,70).
Бу кэмҥэ сахаларга билигин даҕаны сабардаан сылдьар сэбиэскэй былаас тобохторун албыннарыттан босхолонуу ирдэнэр буолла.
Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ атыттар албыннарыгар киирэн биэрбэтэ эрэйиллэрэ олох көрдөбүлэ буолар. (2,32).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006.
2. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.