Айыы буолумуохха
Айыылар диэн баалларын саха киһитэ барыта билэр. Сахалар былыргы өй-санаа үөрэхтэринэн айыылар Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьаллар. Бу быһаарыы өй-санаа сайдыыны ситиһэ илик кэмигэр үөскээбитинэн Аан дойдуну икки эрэ дойдуга араараллара:
1. Бу дойду диэн тыыннаах дьон бэйэлэрэ сылдьар, үлэлиир, оло-рор сирдэрин ааттыыллара. Кэлин дьон өйө-санаата өссө сайдыыны ситиспитигэр бу аат уларыйан Орто дойду диэн буолбута.
2. Ол эбэтэр Анараа дойду диэн араас биллибэттэр, көстүбэттэр уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьар сирдэрэ аат-танара. Христос таҥара үөрэҕэ сайдыбытын кэнниттэн Ол дойдуну икки аҥы араарбыттара; үчүгэйин Үөһээ дойду, онтон куһаҕанын Аллараа дойду диэн тупсаран ааттаабыттара.
Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара этиттэн-сииниттэн арахсан, уларыйбат турукка киирэн айыы буолан сылдьаллара аатта-нар. Айыылар диэн уларыйбат турукка тиийбит бэлэм билиилэр буолаллар. Урукку көлүөнэлэр бэйэлэрин үйэлэрин тухары үөрэтэн билбит билиилэрэ үгэстэргэ кубулуйбуттара айыы буолан өр кэмҥэ сылдьалларын аныгы дьон ылан туһаныахтарын сөп.
Билигин сахалыы өс хоһоонноро, кынаттаах этиилэрэ былыргылар билиилэрэ, үөскэппит үгэстэрэ буоланнар оччотооҕу кэмнэргэ олоххо киирбит өйү-санааны аныгы дьоҥҥо тириэрдэллэр.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан истэхтэринэ, икки тыһыынча сыл-лар анараа өттүлэригэр киһи оҥорор быһыыта икки аҥы; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара быһаарыллыбыта. Дьон оҥорор быһыылара, ол үчүгэй уонна куһаҕан диэн ааттаммыттар икки ардыларынан, ортолорунан түбэстэҕинэ ордук табыллара, туһаны аҕалара биллибитэ. Бу быһаарыы олоххо киириитэ Орто дойду үөскээһинигэр тириэрдибитэ. Онтон үчүгэй быһыылар үөһээ диэки бааллар диэн өйдөбүлтэн Үөһээ дойдуну айан таһаарбыттара. Үчүгэй быһыылар утарыта өттүлэригэр куһаҕан быһыылар мунньустар сирдэрин үөскэтэн таһааран Аллараа дойду диэн ааттаабыттара.
Христианскай таҥара үөрэҕэр өй-санаа үөрэҕин билбэт көннөрү дьону албыннаарылар, куһаҕанынан куттаан бас бэриннэрээрилэр Аад дойдута диэн Аллараа дойдуну ааттаан олоххо киллэрбиттэрэ. Онно сахалар аат дойдута диэн куһаҕан, сахалар кыайан олорбот буолбут дойдуларын сирэн ааттыылларын ылан туһаммыттара.
“Кэриэстэс” диэн сахалар өлбүт дьону ахтар-саныыр үгэстэрин салгыы сайыннаран Христос таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттара.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэригэр “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһаллар. Киһи аан маҥнай саныыр, онтон санаатыгар оҥо-рон көрөр, табыллыа дии санаатаҕына, ол санаабытын оҥорон кэбиһэр кыахтанар. Санаа Анараа дойдуга сылдьар, ол иһин туохтан да иҥни-бэт, тутуллубат, хааттарбат уонна төһө баҕарар ыраахха саныыры кытта тиийэ охсор ураты түргэн сырыылаах.
Ай диэн ураты, туспа, саҥаны айа сатыыр өй-санаа ааттанар. Бу санаатын киһи илэтигэр оҥорон таһааран быһыыга кубулуттаҕына айыы диэн киһи оҥорор ураты, саҥа, атыттар өссө билбэт буолан оҥорбот быһыылара буолан тахсар уонна куһаҕан өрүтэ элбээн хааларын өссө былыргылар арааран билэн “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылаан биэрбиттэр. Бу тыл киһини угуйар, ыҥырар, саҥаны, уратыны оҥотторор кыаҕа улаханын сахалар билэн “ыы” диэн куһаҕана элбэҕин биллэрэр, ытааһыны үөскэтэр дорҕоонноон дьону сыыһа-халты, аһара туттуналларыттан харыстааһыны оҥороллор.
Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара уратыларын, туспаларын сахалар быһааран, бу санаалар сылдьар сирдэрин тус-туспа; Бу уонна Ол эбэтэр Анараа дойдуларга арааран олохтоон сылдьаллар.
Өлбүт киһи өйө-санаата бэйэтэ туспа сылдьарын уонна уратытын бэлиэтээн айыы буолуу диэн этиини үөскэппиттэр. Өлбүт киһи өйө-санаата сүрэ ыһылларыттан этиттэн-сииниттэн туспа баран, уларыйбат турукка киирэн бэйэтин уратытынан, атыттарга маарыннаабатынан арахсан айыы буолан Ол эбэтэр Анараа дойдуга өр кэмҥэ сылдьар.
Өй-санаа үгэскэ кубулуйдаҕына бэйэтэ, атыттартан туспа баран өр кэмҥэ сылдьар кыахтанар. Үгэскэ кубулуйбут баҕа санаа таҥараны үөскэтэр, үгүс дьоҥҥо дьайыыта тиийэрин иһин туттуллар.
Ким да өйө-санаата айыы буолартан куотан, саһан хаалбат. Киһи этэ-сиинэ өлөр, онтон өйө-санаата арахсан, туспа барарыттан айыы буолар. Тыыннаах киһи өйүн-санаатын күүһүнэн; тулуурунан, сүрүнэн куттарын холбуу тута сылдьарыттан өйө-санаата туспа барбат, ону тэҥэ, уларытар, солбуйар кыаҕа баарыттан кыайан айыы буолбат.
Сахалар тыыннаах киһи уһун үйэни ситиһиэҕин баҕараллар. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатан үйэтин уһатарыгар көмөлөһөллөр.
Былыргылар оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан үчүгэйин, үрү-ҥүн, аныгы дьоҥҥо туһалааҕын талан ылан туһаныы Үрүҥ айыы диэн ааттанар. Сахалар былыргы билиилэрин кыһанан харыстыыр аналлаах итэҕэл үөрэҕин аата Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанара табыллар уонна омук саҥарар тыла былыргы билиилэргэ киирсэринэн тыл үөрэхтээхтэрэ бу итэҕэлгэ кыттыһаллара эрэйиллэр.
Айыы буолуу диэн киһи этэ-сиинэ өллөҕүнэ өйө-санаата туспа барарыттан баҕарбатаҕын да иһин тиийэн кэлэр өйүн-санаатын уларыйбат турукка киирэр уларыйыытын биллэрэр өйдөбүл буолар. (1,81).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.