Айыыны оҥоруу уустуктара

Дьон үгүс, араас быһыылары оҥороллор. Бары оҥоруллар ураты быһыылар аан маҥнай оҥоруллан тахсалларыгар саҥаны айыы буо-лан, саҥа тылы үөскэтэн атыттарга тарҕаналлар. Бу оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэй, олоххо туһаны аҕалар буолан хааллаҕына дьон үтүктэн, хатылаан оҥорон үксэтэр кыахтаналлар уонна өссө элбэхтэ хатылааннар бары оҥоро сылдьар быһыыларыгар киллэрэн киһи быһыытыгар кубулутаннар олохторугар туһаналлар. Киһи быһыыта диэн киһи куруук оҥоро сылдьар быһыыта ааттанар.

Кыыллар, көтөрдөр өйдөрүттэн-санааларыттан киһи өйө-санаата салгын кута сайдарынан, саҥаны айыыны булан оҥорон, саҥа тылы үөскэтэн туһанан иһэринэн уратыланар. Дьон өссө билбэт буолан оҥорбот ураты быһыыларын оҥоруу, саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Маннык айыыны оҥоруу туспа үгэһи үөскэтэрэ дьон өйдөрүгэр-санааларыгар саҥа тылы үөскэтэн иҥэн иһэр.

Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын уратыларын быһаарар төрүт тылынан айыы диэн тыл буолар. Олус былыргы олоҥхо кэмин саҕана дьон биир эмэ туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорон олохторугар туһаналларыттан бу кэмҥэ айыы диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх туттулла сылдьыбыт эбит.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин быһааран Христос таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр. Бу айыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэр уонна киһи оҥорор бары быһыыта, саҥаны айыыта икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран, ол кэмтэн икки өрүттээх өйдөбүллэнэн туттулла сылдьар.

Айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүлүнэн бары тылдьыттарга киирэн 1967, 1994 уонна 2008 сыллардаахха бэчээттэнэн тахсыбыттара. Былыргы кэмнэртэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ бу тылдьыттарга ыйылла сылдьар. Бу тыл былыргыттан иҥэн сылдьар икки өрүттээх; киһи үчүгэйи тэҥэ, куһа-ҕаны эмиэ оҥорорун быһаарар өйдөбүлүн тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэс-кэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбут кэмиттэн ыла уларыта сатаан сахалары барыларын албынныы сылдьаллар.

Айыы диэн тылы үчүгэй эрэ өйдөбүлүнэн туһанаары уонна куһа-ҕаны оҥорууну туспа “аньыы” диэн сахаларга суох тылынан ааттаары оҥостоннор албыны киллэрэ сатыыллар. Ону баара, куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһэр дьон син-биир баар буола туралларын тэҥэ, үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, атастаһан биэрэллэрэ хаһан эрэ тиийэн кэлэр. Ол аата, субу бүгүн үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт сарсын куһаҕан диэн буолан хаалыан сөп.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэй” диэн ааттанар эти-лэр. Бары улахан салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттал-лара, арбаналлара. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн өй-санаа үөрэҕэр солбуйсан биэрии үөскээн аны баайдар үчүгэй ааттанар буоллулар, дьадаҥылар куһаҕаннарыгар төттөрү түстүлэр.

Өй-санаа үөрэҕэр тахсыбыт бу улахан суолталаах уларыйыыны үөрэхтээх ааттаах суруйааччылар, учуонайдар билигин даҕаны билбэ-тэҕэ буола сылдьаллар. Кинилэр былыргы дьадаҥы төрүттэрин кистии сатааннар элбэх албыны оҥорон туһалаахтарын көрдөрө сатыыллара аһара баран сэти үөскэтиигэ тириэрдэн эрэр.

Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэриттэн уонна санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйарыттан үөскээбит айыы диэн тыл куһаҕан суолтата элбэҕин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта бүтүү-лээҕэ сахалыы тылы билэр киһиэхэ биллэрэ сылдьар.

Саха тыла саҥа үөскүүр кэмиттэн өй-санаа иҥмит дорҕооннорун суолталарын тутуһар уратылаах. Ол иһин, саха тыла иччилээх диэн этиллэр. “Ы” дорҕоон ытааһыны үөскэтэр уонна саха тылыгар саамай куһаҕан дорҕоон буолар. Бары куһаҕан суолталаах тыллар “ы” дор-ҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыар, ыарыы, ыарахан, ынырык диэн тыл-лар саамай куһаҕан суолталаахтарын саха дьоно бары билэллэр.

Сахаларга үчүгэй суолталаах тыллары элбэҕи үөскэтэр дорҕоо-нунан “ү” диэн дорҕоон буолар. Үчүгэйгэ, үтүөҕэ, табыллыыга тириэр-дэр тыллар бары кэриэтэ “ү” дорҕоонтон саҕаланаллар.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор ураты быһыытын, саҥаны айыытын быһаарар. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун аан бастаан оҥоруу буолан тахсарынан киһи быһыытын таһынан барарынан улаханнык уратыланар уонна айыы диэн тылынан этиллэрэ куһаҕан өрүтэ элбээн тахсарын, бу тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулу-гар сөп түбэһэн киһи оҥорор саҥаны айыыта барыта икки өрүттэнэн тахсалларын таһынан, бу саҥаны айыыны киһи хайдах оҥороруттан уонна табылларыттан, табыллыбытыттан өссө улаханнык тутулукта-нан хаалан куһаҕан буолан тахсара атын өрүттэрин үөскэтэр.

Айыы диэн тыл бары өрүттэрэ маннык суолталаахтар:

1. Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыы.

2. Куһаҕан, буортулаах саҥаны айыы.

3. Саҥаны айыы табыллыбакка, сатаммакка хаалыыта.

4. Сыыһа-халты туттунуу саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутар.

5. Тиэтэйии, ыксааһын үөскээһинэ сыыһа туттунууну элбэтэр.

6. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолуута.

Саҥаны айыыны оҥоруу бу уратылары үөскэтэрин мантан салгыы арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт.

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорортон туох эрэ уларыйыы, тупсуу кэлэрин билэллэр. Ол иһин, бары араас айыылары була сатаан оҥорон иһэллэрэ элбиир. Бу оҥоруллар элбэх саҥаны айыылартан биир эмэ эрэ табыллан, сатанан киһиэхэ туһаны оҥорорун, туох эмэ барыһы киллэрэрин арааран биллэххэ эрэ табыллар.

Оҥорорго чэпчэкитин, судургутун уонна уратытын иһин куһаҕан саҥаны айыыны оҕо оҥорон кэбиһэрэ элбээн хаалар. Ол курдук, өйө-санаата ситэ сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буола илигинэ оҥорорго чэпчэкитин, судургутун иһин, куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Буору бурҕатыы, ууну кэһии диэн оҕо барыта оҥорор куһаҕан айыылара буоланнар төрөппүт эрэ барыта тохтотор, маны оҥорума диэн үөрэтэр. Маннык үөрэтииттэн оҕо бу куһаҕаны билэр уонна оҥорбот буоларыгар үгэс үөскээн олохсуйар. Дьон оҥорор бары куһаҕаннарын оҕо билэн, олору оҥорбот буоларга үгэһэ үөскээтэҕинэ куһаҕаны оҥороро аҕыйыырын сахалар оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ туһаналлар.

“Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно оҕо куһаҕаны оҥорума диэн анаан үөрэтиллибэтэҕинэ, ол куһаҕаны билбэтиттэн бэйэтэ оҥорон кэбиһэрэ үөскээн хааларыттан сэрэтэр аналлаах. Ол аата мөҕүллүбэт оҕо куһаҕан диэн баарын билбэккэ эрэ улаатара бэйэтэ сыыһа туттунан куһаҕаны оҥорорун үөскэтиэн сөп.

“Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хо-һооно оҕо бэйэтэ талбытын оҥоро сылдьарга үөрэннэҕинэ элбэх куһаҕаны оҥорон кэбиһэн куһаҕан үгэстэнэн хааларын биллэрэр. Оҕо көҥүлүнэн бардаҕына бэйэтигэр эрэ үчүгэйи оҥостор санаата улаа-тарыттан оннооҕор чугас дьонун умнан кэбиһиэн сөп.

Куһаҕан айыыны оҥоруу эмиэ үгэһи үөскэтэн иһэриттэн, ол куһа-ҕаны оҕо хатылаан оҥороро үөскээн хаалара, оҕону ийэ кута иитиллэр кэмигэр олус кыһанан көрүллүөхтээҕин биллэрэр. Биирдэ да куһаҕан саҥаны айыыны оҥоруу куһаҕан үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөбүттэн төрөппүттэр оҕолорун харыстаатахтарына, бу кэмҥэ кыһанан көрдөх-төрүнэ табыллар. Ол иһин сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр “Хара харахтаахха көрдөрбөккө эрэ” оҕолорун бэйэ-лэрэ көрөн-истэн иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ.

Бука бары саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон сайдыыны ситиһэ охсон олоҕу тупсарыахтарын, туох эрэ барыһы ылыахтарын, кырата ааттарын-суолларын үрдэтиэхтэрин баҕараллар. Ону тэҥэ, киһи тугу оҥорбутун барытын “үчүгэй” дии саныыра элбээн хааларыттан саҥаны айыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын таба быһаарыыны оҥороро уустугурар, кыаллыбат да буолуон сөп. Саҥаны айыыны оҥорууну эрдэттэн “үчүгэй” буолуо диэн этии эмиэ кыаллыбат, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсарын оҥоруллубутун кэнниттэн, атыттар билэн-көрөн баран сыана биэрэн быһаараллара табыллар.

Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы диэн олоххо тупсарыылары киллэрэн сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр уонна ханнык да куһаҕан содулу үөскэппэт буоллаҕына эрэ туһаны оҥорор. Ол иһин үчүгэй, туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу диэн олус уустук, өр кэмҥэ уһуннук үлэлээн, “Кэс тылы” тутуһан оҥоруллар быһыы буолан биир эмэ та-лааннаах киһиэхэ кыаллар уустук үлэ буолар.

Дьон саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсаран иһэргэ баҕа санаалара улаханыттан айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһэ олус улахан. Бу тардыы аһара улаханыттан оҕо улаатан иһэн араас элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатыыр санаата аһара баран хаалыан сөп. Манна ордук табаах тардыыта, арыгыны иһии, наркотиктары боруоба-лааһын курдук куһаҕан айыылары оҥоруу бастаан хааллахтарына оҕону куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөп. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата айыыны оҥоро сатааһынтан аһара баран хааларын “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини тутуһар. (1,28).

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга дьулустахтарына сыыһа-халты туттуналларыттан, ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн куһаҕан саҥаны айыылары элбэтэн кэбиһэннэр букатын алдьатыыга тириэр-дэн кэбиһиэхтэрин сөп. Бу быһаарыы сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар мунньахтаан уонна була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара олус улахан сыыһатын дакаастыыр. Бу сыыһа, сымыйа үөрэх салҕанан баран иһиитэ сэти үөскэтэн саха омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн субу кэмтэн сэрэннэххэ, харыстаннахха, бу куһаҕаны оҥорор дьону итэҕэлтэн туораттахха эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара көнөрө, тупсара кыаллар кыахтанар.

Киһи оҥорбут саҥаны айыытын атыттар билэн, сыаналаан үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаараллара эрэ таба сыанабылы оҥорор. Ол иһин, айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана оҥоруллубутун кэн-ниттэн хойутаан быһаарыллар кыахтанара уустуктары үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары өрө тутан дьоҥҥо оҥорбут куһаҕана 74 сыллар кэннилэриттэн биллэн тахсан эйэлээхтик эстибитэ өй-санаа бытааннык уларыйарын холобура буолар.

Онон саҥаны айыыны оҥоруу диэн уустук, эрэйдээх үлэ, ол иһин биир эмэ табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥороро быһаарыллар.

Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

Бикипиэдьийэ:Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.