Айыыны оҥоруу сэти үөскэтэр
Сэт диэн өй-санаа үөрэҕин билэр сахалар олус чаҕыйар, сэрэнэр тыллара. Тугу барытын; үчүгэйи да, куһаҕаны да сэттэтэ хатылаан оҥордоххо үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Онтон үгэстэр киһини салайаллар.
Үчүгэйгэ аналлаах, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрдэххэ сайдыы кэлэрин бары билэбит. Айыыны оҥоро сатыыр санаабыт элбээн сылдьара араас буолар-буолбат, ол-бу айыыны оҥоро сатааһыннар үксүүллэрин таһынан, табыллыбакка, сатаммакка хаалбыттар, сыыһа-халты буолбуттар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэригэр тиийэн сылдьабыт. Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа тутулуктарын билбэттэриттэн "айыы үчүгэй" диэн сымыйанан этэллэрэ эдэрдэр оҥоро сатыыр айыыларын элбэтэн куһаҕаны оҥорууну үксэтэн сылдьар. Айыыны оҥоруу куһаҕан буолан тахсара элбэҕин таһынан, айылҕаҕа улахан уларыйыылары киллэрэр, уһун үйэлэргэ икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн турар тэҥнэһиини хамсатар, ол иһин сэти үөскэтэрин билии эрэйиллэр.
Дьон уһун үйэлэрин тухары олус элбэх саҥаны айыылары оҥорон таһааран олохторун тупсарбыттарыттан сэт үөскээбитин бэлиэтинэн айылҕаҕа биллэр уларыйыылар тахсаннар халлаан сылыйбытыттан билигин уу эбиллэн намыһах сирдэри ылыыта саҕаланна, ону тэҥэ, күүстээх тыаллар, хаардар, самыырдар түһэллэрэ үксээтэ.
Ай диэн тыл киһи санаатыгар саҥаны айан өйүгэр-санаатыгар уларыйыыны оҥоро сатыырын биллэрэр. Киһи өйүгэр-санаатыгар саҥаны айбытын илэтигэр оҥорон таһаардаҕына быһыыга кубулутар уонна “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн тыл үөскээн тахсар. Киһи саҥаны айарыттан уонна айыыны оҥороруттан олоҕун уларытан эрэйгэ тэбиллэрин, ытааһыҥҥа тиийиэн сөбүн “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта бу тылга эбиллиитэ бигэргэтэр.
Былыргылар дорҕооннорун дьайыытыгар сөп түбэһиннэрэн оҥорбут айыы диэн тыллара улахан иччилээх тыл, киһи өйүн-санаатын ыҥырар, угуйар күүһэ улахан. Мин бу тыл бары өйдөбүллэрин, суолталарын быһааран биэрэр кыахтанным.
Айыы диэн сахаларга киһи оҥорор быһыылара өйтөн-санааттан үөскээн тахсалларын быһаарар соҕотох тылбыт. Киһи оҥорор быһыыларын барыларын; үчүгэйдэрин эбэтэр куһаҕаннарын дьон өйүгэр-санаатыгар оҥорор уратыларынан, туһалаахтарынан, туһата суохтарынан тус-туспа арааран быһаарарга туттуллан икки өрүттээх өйдөбүллээх. Дьоҥҥо туһаны аҕаллаҕына үчүгэй, онтон туһата суох эбэтэр буортулаах буоллаҕына, куһаҕан диэн араарыллан ааттанар.
Айыы диэн саҥаны айыы, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу, үйэлэргэ олохсуйбут үгэстэри, сиэри таһынан барыы буолар. Киһи үчүгэй айыыны оҥорорун тэҥэ, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэрин быһааран икки өрүттээх өйдөбүллээх. Оҥоруох инниттэн уонна оҥорору кытта айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат уратылаах, үчүгэй да, куһаҕан да буолан хаалыан сөп. Киһи бэйэтэ оҥорбутун барытын кэриэтэ “үчүгэй” диэн ааттаан кэбиһэринэн, бу саҥаны айыы оҥоруллубутун кэнниттэн атыттар билэн, көрөн сыаналаан эрэ баран үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаараллара таба буолар. Саҥаны айыы өр да кэмҥэ кыайан үчүгэйэ, куһаҕана биллибэккэ, быһаарыллыбакка эрэ сылдьарынан айыы диэн тыл бэйэтинэн туттуллар кэмнэрдээх, ол иһин, бу кэмҥэ икки өрүтүн иккиэннэрин иҥэринэн илдьэ сылдьар. (1,32).
Айыы диэн тылбыт биллэр суолталара манныктар:
1. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы. Саҥаны айыы үчүгэйи, туһалааҕы оҥорон таһаарыыга тириэртэҕинэ, үрүҥ айыы диэн үчүгэйэ чахчы быһаарыллыбытын бэлиэтээн атыттартан туспа араарыллан аат-танар. Саҥаны айыыны үрүҥ айыы диэн ааттааһын дьон үтүктэн, батыһан оҥороннор сайдыыны ситиһэллэригэр аналланар.
2. Куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы айыы. Саҥаны айыыбыт куһаҕаны оҥорууга аналланан таҕыстаҕына эбэтэр табыллыбакка хаалан куһаҕаҥҥа тириэртэҕинэ хара айыы диэн туоратан, куһаҕанын биллэрэн этиллэр, бу хара айыы хаалара, умнуллара түргэтиир.
3. Саҥаны айыыны, урут суоҕу, дьон билбэт буолан өссө оҥорон көрө иликтэрин булан оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбэҕинэн куһаҕан буолан тахсара үксүүр.
4. Үчүгэй буолуо диэн киһиргиир, быстах санааттан саҥаны айыыны оҥоро охсуу кэнниттэн табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕан буолан тахсыыта, хара айыыга кубулуйуута куһаҕаны элбэтэр.
5. Саҥаны айыыны, уратыны оҥоро охсоору тиэтэйии, ыксааһын үөскээһинэ сыыһа-халты туттунууну элбэтэн, үчүгэй буолуон да сөптөөҕү уларытан куһаҕан айыыны оҥорууга кубулутан кэбиһэр.
6. Өлбүт киһи ураты, атыттарга маарыннаабат өйө-санаата, үгэстэрэ Үөһээ дойдуга тахсаннар туспа айыы буолан сылдьаллар. Айыы буолбут өй-санаа тыыннаах дьон өйдөрүн-санааларын ону-маны ура-тыны оҥорууга угуйар, ыҥырар, тардар күүстээҕиттэн “айыы үчүгэй” диэн этии эдэрдэри сыыһа-халты туттунууга, өлүүгэ, бэйэлэригэр тиийинэллэригэр ыҥырара улахан куһаҕан содулланар.
Айыы диэн тылбыт 6 биллэр суолталааҕыттан биир эрэ суолтата дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга тириэрдэр, ону даҕаны олус элбэх үлэнэн, эрэйинэн ситиһиллэр кыахтанар. Онтон атын суолталара барылара куһаҕаны оҥорууга кубулуйаллар, олору элбэтэллэр уонна киһини ыксатан, тиэтэтэн куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Айыы диэн тыл былыргыттан сэрэнэн туттуллар, улаханнык этиллибэт иччилээх тыл буолар. Бу тыл ыараханыттан, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕиттэн киһи буолууну ситиспит, өйдөрө-санаалара сайдыбыт улахан дьон эрэ олус сэрэхтээхтик туһаннахтарына үчүгэйи оҥорууга тириэрдэллэр.
Оҕо улаатан иһэн саҥаны , уратыны оҥорор санаата аһара элбиир. Ону-маны булан оҥоро сатаабыта куһаҕан буолан тахсара үгүстүк бэлиэтэнэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи тутуһара олоҕу, үчүгэйи уонна куһаҕаны саҥа арааран билэн эрэр оҕолор, эдэрдэр өйдөрүн-санааларын харыстыыр аналлааҕын таба өйдөөн төрөппүттэр туһаннахтарына табыллар.
Минньигэс саҥалаах дьахталларбыт “Күн сирэ көҥдөй, айыы аар-тыга аһаҕас” диэн этиини айыы диэн тыллааҕын иһин сөбүлээннэр хас сарсыарда аайы саха дьонугар барыларыгар анаан алгыс этэллэригэр тутта сылдьыбыттарын саҥа тэриллибит “Тэтим” араадьыйаны культура үлэһиттэрэ баһылааннар тохтоппуттара. Бу этиини сахалыы өй-санаа өйдөбүллэрин туһанан ырытыы эрэйиллэр буолла.
Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа баран Үөһээ дойдуга таҕыстаҕына айыы буолар диэн өйдөбүл саха дьонугар баар. Айыылар диэн Үөһээ дойдуга баалларын бары билэбит. Хотой айыы, Байанай айыы, Бахсы айыыта, Болугур айыыта диэн былыргы үйэлэргэ өлбүт көтөрдөр, кыыллар, дьоннор өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьалларын былыргы кэпсээннэртэн ааҕан билэбит.
Айыылар диэн былыргы үйэлэргэ, соторутааҕыта даҕаны өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара эттэриттэн-сииннэриттэн туспа баран Үөһээ дойдуга сылдьаллара ааттанар. Бу айыылар өйдөрүгэр-санаа-ларыгар кыттыһа сатааһын тыыннаах сылдьар киһини өлүүгэ тириэрдиэхтэрин сөбүн арааран билии эрэйиллэр. Эдэрдэр эрдэлээн өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ айыы буола сатааһынтан уонна “айыы үөрэҕин” сыыһатын дьайыытыттан улахан тутулуктаах.
Айыылар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьалларын сахалар бары билэллэр. Тыыннаах буолан Орто дойдуга олорор киһини онно, Үөһээ дойдуга бар, айыы буол диэн ыҥырыы, эн өл, өйүҥ көттүн диэбиккэ тэҥнэһэр олус улахан куһаҕан, сиэрэ суох быһыы буолар уонна кыраабыт курдук куһаҕан дьайыыны өйгө-санааҕа оҥорор.
Өлүү киһини хаһан баҕарар кэтэһэ сылдьар, өлөр судургу, киһи ханна баҕарар өлөн хаалыан сөп. Орто дойдуга киһи, киһи буолан эрэ олоҕун олордоҕуна уһун үйэни ситиһэр кыахтанар. “Айыы аартыга аһаҕас” диэн этии өлүү суола хаһан баҕарар аһаҕас диэн өйдөбүлү биэрэр. Саха дьоно өлүү туһунан билиилэригэр “Өлөр судургу” диэн этии баар. Өлүү олоҕу олорордооҕор судургу, чэпчэки буоларынан, хаһан баҕарар тиийэн кэлиэн сөбүн биллэрэн бу “Айыы аартыга аһаҕас” диэн этии үөскээбитин алгыска туһаныы табыллыбат.
Өлүү олоҕу олорордооҕор чэпчэкитинэн бэйэлэригэр тиийиммит дьону сахалар сөбүлээбэттэриттэн “Олох ыараханын тулуйбат буолуу” диэн этиини үөскэппиттэр. Олох ыараханын тулуйуу холобурун туохтарын эмэ дэҥнээн ыарахан балаһыаннньаҕа түбэһэн баран тулуурдарынан, дьулуурдарынан кыайыылаах хаалбыт дьон олохторуттан булуохха сөп. Бары билэр А.Маресьевпыт өлүү кэлэн иһэрин тулуурунан кыайан ыар сэриигэ кыайыыны аҕалсыбыта.
Өй-санаа саҥаны айыыны оҥорорун быһаарарга туттуллар айыы диэн тылбыт “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэн куһаҕан уонна үчүгэй өйдөбүллээх, киһи өйө-санаата үчүгэйтэн, куһаҕаҥҥа уларыйан хааларын, халбаҥныырын, солбуйсарын биллэрэр ураты суолталаах. Ол курдук, киһи үчүгэй санаата киирдэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥоруон сөп, онтон куһаҕан санааланнаҕына куһаҕаны оҥорор кыаҕа хаһан да хаалбат. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ дьоҥҥо үчүгэйи оҥорон, үчүгэй санааланыыны иҥэрэ сатыыр. Айыы диэн тыл үчүгэйин уонна куһаҕанын быһаарыы киһи бэйэтин олоҕуттан тутулуктанар уонна оҥорор быһыытын таба сыаналаан, арааран туһанара эрэйиллэр.
Айыы диэн тылбыт итинник биллэр суолталардааҕыттан биир эрэ суолтата үчүгэйи оҥорууга аналланарыттан айыы диэн тыл куһаҕана, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх тыл буолар. Айыы диэн тыл элбэхтик туттуллубат, улаханнык этиллибэт ыарахан, киһини куһаҕаны оҥорууга үтүрүйэн кэбиһэр тыл. Сахалар итини былыр-былыргыттан билэн, арааран оҕолору “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэллэр. Оҕолор көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэхтэриттэн иитилиннэхтэринэ, үөрэннэхтэринэ сыыһа-халты туттуналлара, куһаҕаҥҥа киирэн биэрэллэрэ аҕыйыырын олохторугар туһаналлар.
Эдэрдэр үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэттэриттэн, барыны-бары, саҥаны айыыны, уратыны оҥоро сатыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан сыыһа-халты туттунан кэбиһэллэрэ элбээн хааларыттан харыстаан сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэллэр. (2,28).
Төрөппүттэр бу этиилэри оҕолорун иитэргэ, үөрэтэргэ туһана сырыттахтарына эрэ эрэллээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах, сыыһа-халты туттубат, арыгыга, наркотикка ылларбат кэлэр көлүөнэлэнэр кыахтаналларын билэн кыра эрдэхтэриттэн ийэ куттарын үчүгэй быһыылары оҥотторон, үчүгэй үгэстэринэн иитиэ этилэр.
Биир эмэ талааннаах киһи оҥорор саҥаны айыыта табыллан, сатанан олоххо туһаны оҥороро биллэр. Туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут дьон аналлаах сертификаттары, патеннары ылаллар, учуонай буолаллар. Бары дьоҥҥо холоотоххо, бу дьон отой аҕыйахтар.
Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга дьулустахтарына элбэх туһата суох, ол-бу, буолар-буолбат, үгүстэрэ куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыылары оҥорон кэбиһэллэриттэн алдьатыыны үөскэтэллэр. Онно эбии урутаан түһэр баҕа санаалара улаатан кэлэриттэн тиэтэйэннэр, ыксааннар туһалыах да курдуктары куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьону барыларын айыыны оҥорууга ыҥырыы, “айыы үчүгэй” диэн этии олус улахан сыыһа, өйү-санааны халытан, аһара ыытан дьону алдьатыылары оҥороллорун элбэтэриттэн маннык ыҥырыылары оҥорор дьонтон сэрэнии, туоратыы, харыстаныы ирдэнэр.
Айыы диэн тылбыт куһаҕан өрүтэ элбэҕин билинэн сахалар ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ туһаналлар этэ. Оччотооҕу кэмҥэ Э.К.Пекарскай оҥорбут үлэтигэр айыы диэн тыл нууччалыы “грех” диэн тылга тэҥнэнэрэ уонна элбэх куһаҕан өйдөбүллээҕэ быһаарыллан, чуолкайдык суруллан сылдьар. (3,57 столб.).
Дьон олоҕор улахан сыыһаны оҥорбут сэбиэскэй былаас “айыыны үчүгэй” диэн дьону албынныы сылдьыбытын билигин даҕаны, атеист буолан хаалбыт оччотооҕу үөрэхтээхтэр салҕаан иһэллэрэ өй-санаа үөрэҕин уларыйыыта уһун кэми ыларын биллэрэр.
Эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн албыннаан саха дьонун өлүүгэ, сүтүүгэ ыҥырбаттара буоллар, сахалар өйдөрө-санаалара туруктанан, көрсүө, сэмэй майгыланан сыыһа-халты туттуналлара биллэрдик аҕыйаан үлэни кыайаллара эбиллиэ этэ. Өй-санаа бу халыйыыта сэти үөскэтэн билигин оҕолор, эдэрдэр араас буруйу-сэмэни, куһаҕан быһыылары оҥороллоро аһара элбээбитэ, бу өйдөөх, үөрэхтээх дии саныыр дьоммутугар өссө да тиийэрэ ыраах быһыылаах.
Сэбиэскэй былаас тобохторо саха тылыгар иҥэн сылдьар өй-санаа өйдөбүллэрин аһара нууччатымсыйан хааланнар букатын билбэттэр. Нууччалары быһаччы үтүктэн “грех” диэн тылы туруору тылбаастаан сахаларга суох “аньыы” диэн тылы булан туһаннара сатыыллара айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕин билэр үлэһит сахалары барыларын албыҥҥа киллэрэ сатааһын буолар. Бу албыны үөскэтэр, сахалыы өй-санаа үөрэҕин буккуйарга аналлаах “аньыы” диэн тылы туһаммакка, хаалларыы, тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонуу эрэйиллэр.
Улахан атомнай буомбаны оҥоруу саҥаны айыыны оҥоруунан ааҕыллар. Билигин бу буомба эстэн хааллаҕына дьон ханна куотан саһалларын билбэккэ улаханнык эрэйдэнэр буоллулар. Үөрэхтээх дьон бу уларыйыы кэлбитин таба сыаналаан туһаныа этилэр.
Айыыны оҥоруу сэти үөскэтэр. Ким да оҥорботох олус улахан саҥаны айыытын оҥорон элбэх дьону албыннаабыт сэбиэскэй былаас эстиитэ, сэтэ туолбутуттан кэлбитэ. (4,91).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
3. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. Т.1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. – 642 с.
4. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.