Айыыны "үчүгэй" диэн сымыйанан этии
Өй-санаа үөрэҕэ үйэлэргэ уларыйан, тупсан биэрэн сайдан иһэр. Олоҥхо кэмигэр сахалар аан бастаан тимири уһааран, уһанан туһанары баһылаан маҥнайгы сэрии сэбин оҥостубуттар. Саҥа сэрии сэбин туһанан киэҥ сирдэри сэриилээн ыла сылдьыбыттара олоҥхолорго кэпсэнэллэр. Бу кэмҥэ бэйэлэрин аһара “үчүгэй”, айыыны оҥорооччунан ааттана сылдьыбыттар эбит. Ол кэмҥэ айыы сирэ, айыы дойдута диэн итэҕэс, сыыһа өйдөбүллэри олоҥхоҕо киллэрбиттэрин аныгы, тупсубут олоххо туһана сатааһын өй-санаа хаалбытын биллэрэр.
Бэйэлэрин “үчүгэйдэрэ” бу кэмҥэ аһара баран сылдьыбыта айыы дьоно диэн анаан ааттаныыттан уонна киэҥ сирдэри баһылыы сыл-дьыбыттарын олоҥхоҕо кэпсииллэриттэн биллэр. Айыыны оҥорор ураты дьонунан ааттана сылдьыбыттар. Кэлин мөлтөөһүн кэмигэр киирэннэр хоту диэки үтүрүллэн барбыттар.
Киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсара, бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр эрэ быһаарыллан, таҥара үөрэҕэр туттуллан олоххо киирбитэ. Өйгө-санааҕа бу улахан уларыйыы киириитэ киһиэхэ арыгы дьайыытыттан араарыллан биллэн киһи биир кэмҥэ үчүгэй буолара, онтон аһара арыгыны истэҕинэ куһаҕана киирэн хаалара быһаарыллыбыта.
Билигин даҕаны үгүс үөрэхтэммит дьон киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин тус-туспа арааран билбэтэҕэ буола сылдьаллара бэйэлэрин "үчүгэйдэрэ" аһара улааппытын биллэрэр. Манна ордук өй-санаа үөрэҕин билбэт буолбут атеистар киирсэллэр.
Дьон үчүгэйгэ тардыһаллара, бэйэлэригэр үчүгэйи оҥостоллоро хаһан баҕарар элбиир. Бу тардыһыы, баҕа санааны үөскэтии аһара баран хаалыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун тутуспакка барыта “үчүгэйгэ” кубулуйарыгар тириэрдэн халыйыыны үөскэтэн, куһаҕан суоҕун курдук албыҥҥа киллэрэн кэбиһэр.
Дьон уратыны, саҥаны, атыттар билбэттэрин, туһамматтарын урутаан билэр санаалара аһара улахан. Ханнык эрэ ураты, саҥа быһыыны оҥорон ааттара-суоллара үрдүөҕүн баҕара санааччылар эмиэ элбэхтэр, ол иһин була сатаан саҥаны айыыны оҥоро сатыыллар. Быстах санааларыттан тугу эрэ “үчүгэй” буолуо диэн баран оҥоро охсубуттара куһаҕан буолан тахсан хомоторо ордук элбэх. Саҥаны айыыны оҥорбут кэнниттэн атыттар билэн-көрөн, үөрэтэн баран үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу быһаараллара эрэ таба буолар. Киһи бэйэтэ тугу оҥорбутун үксүн “үчүгэй” диэн сыаналыыра, быһаарара хаһан баҕарар элбээн хааларыттан таба быһаарыыны кыайан оҥорбот.
Сэбиэскэй былаас диэн салайааччылар, биир партия туһана сылдьыбыт диктатурата этэ. Бэйэлэрэ тугу эппиттэрин толотторо сатыыллара. Атыннык этээччилэри тутан көскө ыыталлара, психбалыыһаларга угаллара. Көрсүө, сэмэй буолуу диэн үөрэҕи токурутан өйдөөн үлэһиттэри салайааччылар эппиттэрин эрэ толорооччуларга кубулуппуттара.
“Перестройка” хамсааһына кыайыытын кэнниттэн суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар сахалар итэҕэллэрин биһиги эрэ билэбит диэн албыннаан, була сатаан “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥорон салайар былаас көмөтүнэн тарҕаппыттара. Бу үөрэх ол кэмҥэ сэбиэскэй былаас өр кэмнээх батталыттан тахсыыга бастаан кэмэ суох туһалаабыта, сахалар бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын уратыларын билинэр кыахтара түргэтээбитэ. Билигин кэлэн була сатаан этиилэрэ, сымыйалара элбээн, аһара баран хаалан дьон өйүгэр-санаатыгар улахан халыйыыны таһааран сэт үөскээһинигэр тириэртилэр.
Атын дьон билбэт, ол иһин оҥорбот ураты быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу диэн ааттанар. Бу саҥаны айыы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн тахсара өйгө-санааҕа таба быһаарыыны ылынары эрэйэр:
1. Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу. Туһаны аҕаларын иһин үрүҥ айыы диэн ааттааннар бары туһаналлар.
2. Куһаҕан, атыттар өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт саҥаны айыыны оҥоруу хара айыы диэн ааттанан умнуллар, хаалар.
Саҥаны айыыны оҥоруу икки өрүттэнэн тахсара хаһан да уларыйбат. Киһи “Үчүгэй буолуо” диэн сыыһа, тиэтэйэр санаатыттан оҥорон кэбиспит саҥаны айыыта куһаҕан буолан тахсара элбэхтик бэлиэтэнэр. Билигин дьон айыыны оҥоро сатыыллара аһара баран сэти үөскэппитин кэнниттэн куһаҕана биллэн тахсан “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны тохтоттоххо табыллар буолла.
Киһи олоҕун устата үчүгэй өттүгэр уларыйыылары киллэрээри араас элбэх саҥаны айыылары оҥорор уонна туох эмэ барыһы ылыан баҕарар. Бу элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатааһыннартан биир эмэ талааннаах киһи оҥорбута эрэ табыллан, сатанан туһалаах буолан тахсарын сэбиэскэй былаас кэмигэр атеист буолан хаалбыт дьон билбэттэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн албыннарыгар билигин да киирэн биэрэн сылдьаллар.
Саха тыла иччилээҕин бары туһанар дьон билэллэр. Тыл иччитэ диэн бу тылга иҥэн сылдьар өй-санаа үгэс буолбута ааттанар. Куруук куһаҕан тыллары саҥара сырыттахха оннук үгэс киһиэхэ бэйэтигэр үөскээн хаалара куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдиэн сөбүттэн бары төрөппүттэр харыстанан оҕолорун, араас куһаҕан тыллары саҥарарын сонно тохтотоллор, бу тылы саҥарбакка үөрэтэллэр.
Ай диэн тыл сахаларга киһи өйө-санаата, салгын кута сайдарын уонна саҥаны айыыга анаан мэйиитин үлэтин быһаарыыга туттуллар:
“А” дорҕоон өй-санаа баарын биллэрэр. Өйдөөн истибэккэ хаалан “а” диэн ыйытан иһэр киһи өйө-санаата аҕыйаҕа быһаарыллар. Аҥала, аппаала, аҥатах диэн өйдөрө-санаалара тиийбэттэр ааттаналлар.
“Й”, ый диэн ааттанар дорҕоон өй-санаа хамныырын, түргэнник уларыйан иһэрин биллэрэр тутаах, ыйан биэрэр суолталаах.
Айа диэн тыл ох саа тэбэр маһын биллэрэр. Айа диэн тыл бу суолтатынан иитиллэр тоһуур айаҕа туттуллар. Былыргы булчуттар элбэхтик бэйэлэрэ урут ииппит айаларыгар киирэн биэрэн атахтарын таптараллара, бу айа уонна айыы диэн тыллары үөскэппит.
Айыы диэн тыл ол ыарыыны билииттэн үөскээн олоххо киирбит уонна ураты, киһи саҥа билэр быһыытын быһаарар суолталаммыт. Айыыны оҥорууттан элбэх куһаҕан, ытааһын үөскээн тахсарын биллэрэрин иһин, “ыы” диэн ытааһыны үөскэтэр дорҕоону бу тылга эбэн биэрэн куһаҕанын анаан-минээн бэлиэтээн биэрбиттэр.
Айыы-айа диэн этии айаҕа таптарыы ыарыыта эмискэ киирэриттэн уонна киһиэхэ соһуйууну биллэрэриттэн үөскээбит.
Ох диэн булду табарга аналлаах уһуктаах мас ааттанар. Ох диэн тыл соһуйууну биллэрэр суолтатынан куруук туттуллар.
Оҕо саҥа улаатан иһэн оҥорор быһыылара барылара саҥаны айыыны оҥоруу буолан өйүгэр-санаатыгар сонно үгэс буолан иҥэн, мунньуллан иһэллэр. Оҕо өйө-санаата саҥаны айыыны билэриттэн, уонна олору оҥорууларыттан сайдан эбиллэн иһэр. Өй-санаа бу ура-тытын сахалар былыргы үйэҕэ арааран билэннэр ийэ кут иитиллэр диэн этэллэр уонна Кут-сүр үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар.
Өйө-санаата түргэнник сайдар оҕо ол-бу, араас саҥаны айыыны булан оҥоро сатыыра элбээн хааларыттан эрэйгэ түбэһэрэ үксүүр. Бэйэтэ саҥаны айыыны оҥорон эрэйдэммэтэх киһи, бу быһыыттан туох ураты санаа үөскээн тахсарын билбэтиттэн атыттар албынна-рыгар киирэн биэриэн сөп. Айыыны оҥорууну “үчүгэй” диэн этии киһиргэтии, дэбдэтии буолар, бу быһыыттан ханнык куһа-ҕаннар үөскээн тахсалларын кистээн, сабан дьону быһаччы албыннааһын уонна сыыһа-халты туттунууга тириэрдэ сатааһын буолар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ таҥаралары, айыылары ыйдарынан тус-туспа арааран түҥэтэ сатааһыннара диэн таах-сибиэ дьону аралдьытыы, ону-маны саҥаны булан албыннааһын, буккуйуу буолар. Бары таҥаралар, айыылар олус былыргы кэмнэргэ үөскээн саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн сылдьаллар уонна сыл ханнык кэмиттэн тутулуга суох, хаһан баҕарар киһиэхэ дьайыылара тиийэ сылдьар.
Хотой таҥара хаһан үөскээбитэ биллибэт былыргы, дьон саҥа бултуурга үөрэнэр кэмнэригэр сайдан тахсыбыт. Бу биллэр таҥараны алтынньы ыйга сыбаан кэбиһии өй-санаа дьайыытыгар сөп түбэспэт албыннааһын буолан тахсар. Киһи хаһан баҕарар туһааннаах көмөтүн таҥараттан, айыыттан ылар кыаҕа хаһан да кыччаан, симэлийэн хаалбатын тутуһа сырыттахха табыллар. Саха дьоно сылы быһа кэриэтэ бултууллар, ол иһин булт таҥарата Байанай кинилэргэ көмөтө сылы быһа, ыйдартан тутулуга суох кыччаан, сүтэн хаалбакка куруук баар буолар.
Өй-санаа үөрэҕин, дьайыытын билбэт сэбиэскэй былаас кэмигэр атеист буолан хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга итэҕэли оҥордубут диэн ааттаан “айыы үөрэҕэ” диэн албын сектаны оҥорон албынныы сылдьалларыттан босхолонуу ирдэнэр буолла.
Оҕо өйө-санаата саҥаны айыылартан хомуллан, мунньуллан иһэрин таба суолунан салайан биэриини төрөппүттэр ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрэн ситиһэллэр. (1,17).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.