"Ыт аһаабыт иһитигэр кулгуйар"
Киһи өйө-санаата төһө таһымнааҕа ханнык эрэ биллэр бэлиэҕэ тэҥнээн көрүүнэн быһаарыллар кыахтанар. Сахалар киһи өйө-санаата тиийбэккэ хааларын ханнык эрэ кыыл өйүгэр тэҥнээн быһаараллар.
Дьон өйө-санаата олус былыргы кэмнэртэн кыыллар өйдөрүттэн-санааларыттан сайдан, тупсан билиҥҥи таһымын ситиспитин киһи оҥорор быһыыта табыллыбатаҕына, сатамматаҕына хайа эрэ аҕыйах өйдөөх-санаалаах кыыл быһыытыгар тэҥнэнэн хаалара быһаарар. Түргэнник кыыһыран иһэр киһини “Ыт курдук ырдьыгынас” эбэтэр “Суохтан атыны билбэт” киһини халба курдук диэхтэрин сөп. Улаханнык кыыһырар киһини “Эһэ курдук киҥнээх” диэн этэн майгына тыатааҕы курдугун биллэриэхтэрин сөп.
Сахалар киһи быһыытыгар тиийбэт курдук быһыылары оҥорор киһини элбэхтик ыкка холууллар. “Ыт киһи доҕоро буоллаҕына, доҕорун ыт буолара куһаҕан” диэн этии ыт өйө-санаата киһиэхэ улаханнык тиийбэтин биллэрэр. Бу өс хоһоонноро сахалар олус былыргы кэмнэртэн киһи оҥорор быһыытын үөрэппиттэрин уонна өй-санаа үөрэҕинэн дьарыктаммыттарын биллэрэллэр.
Дьон бэйэ-бэйэлэригэр араас ыарахан кэмнэргэ көмөлөһөр уратылаахтар. Тугу эмэ туһалааҕы уларсыахтарын эбэтэр биэрэн кэбиһиэхтэрин сөп. Иэскэ диэн тугу эмэ биэриини элбэхтик туһаналлар.
Иэс диэн кэлэр кэмҥэ төлөнөргө аналлаах эрдэлээн тугу эмэни биэрии ааттанар. Иэс ылыы сайдыыны түргэнник ситиһэргэ кыах биэрэрин дьон бары кэриэтэ туһана сылдьаллар. Иэс биэрии диэн киһилии өй-санаа сайдыытын быһаарар уонна киэҥник тарҕанан туттулла сылдьарын биллэрэр быһыы буолар.
Иэскэ киирии диэн кэлин кэмҥэ төлөнөргө аналлаах хабалаҕа киирии буолар. Киһи өйө-санаата кыыллартан улахан уратытынан бэйэ-бэйэлэригэр хойут төлөнөр иэскэ киириилэрэ ааҕыллар.
Атын дьонтон тугу эмэ ылан туһаммыттарын умна охсон кэбиһэр дьон баалларын быһааран “Ыт аһаабыт иһитигэр кулгуйар” диэн өс хоһоонун оҥорон сахалар туһана сылдьаллар. Бу өс хоһооно туох эрэ суолталааҕы ылан, туһанан баран түргэнник умнан кэбиһэр дьон баалларын биллэрэр. Киһи өйө-санаата төттөрү баран кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түһэрэ түргэнник кэлэрин бэлиэтиир.
Улахан дойдулар таһымнарыгар араас көмөнү оҥоруулар билигин, өй-санаа тупсубут кэмигэр элбээтилэр. Элбэх кыаммат дойдуларга баай, кыахтаах дойдулар аһынан-таҥаһынан, арааһынан барытынан көмөлөһө сатыыллар. Бу көмөлөһө сатааһын арай биир суолтан улаханнык тутулуктанар, ол көмөнү ылар дойду көмөлөһөөччүлэр ыытар политикаларыгар сөп түбэһиитэ быһаарар оруолланан тахсар.
Дьон олоҕор үлэ уонна үөрэх сайдыыны ситиһии икки өрүтүн үөскэтэллэр. Киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар тус-туспа, солбуйсан биэрэр дьайыылары оҥороллор.
Оҕолору атаахтатан, маанылаан иитииттэн уонна үөрэҕи “үчүгэй” диэн өрө тутууттан ССРС-ка үлэни үлэлээһин кыаттарбат, кыаллыбат кэмэ кэлбитэ, барыһы аҕалар үлэ оҥорон таһаарыыта букатын аллараа түспүтэ. “Үчүгэй” диэн ааттанан хаалбыт үөрэхтэммит дьон хара үлэни үлэлииллэрин букатын бырахпыттара.
ССРС эстибитин уонна үрэллибитин кэнниттэн олох ыарахан этэ, хамнас хас да ый устата кэлбэтэ. Ас, таҥас быста аҕыйаабыта. Атын кыахтаах омуктар демократия үөрэҕин тутуһан эрэр, ол аата көнүү суолугар киирэригэр Россияҕа олус элбэхтик көмөлөспүттэрэ. Эт аҕыйах буолан дьон чэпчэки сыаналаах “Ножки Буша” диэн норуот ааттаабыт куурусса этин АХШ биэрэрин сии сылдьыбыттара, ону тэҥэ “Рама” диэн арыыны солбуйааччы дэлэйэн абыраабыта.
Биир КПСС салайыытыттан, сэбиэскэй былаас диктатуратыттан перестройка хамсааһынын көмөтүнэн босхоломмут Россияҕа дьон олоҕо быста ыараабыта. Онно улахан суолтаны аһыыр аһылык аҕыйааһына ылбыта. Атын сайдыылаах омуктар төһө кыайалларынан көмөлөһө сатаабыттара. Кытайдар чэпчэки сыаналаах таҥастарын үлэһит дьон бары кэппиттэрэ уонна араас астарын аһаабыттара.
Россия саҥа салайааччылара демократия тутулуктарын туһанан дойдуну ыарахан олохтон кылгас кэмҥэ таһаарбыттара. Сайдыылаах дойдулар араас саҥа технологияларынан, массыыналарынан уонна компьютердарынан элбэхтик көмөлөһөннөр промышленность оҥорон таһаарыыта сайдыбыта. Дьон бары араас үчүгэй, күлүмүрдэс омук массыыналарынан сылдьар кыахтаммыттара.
Ниэп, гаас баайдаах Россия үгүс атыылаһааччылар баалларыттан сотору кэминэн көнөн, элбэх харчыланан барбыта. Арай бу киирэр харчы норуокка туһаны аҕалара аҕыйаан, үгүс өттө тойоттор, салайааччылар бас билиилэригэр киирэриттэн, кинилэр талбыттарынан түҥэттэллэриттэн аһара баайдар түргэнник элбээбиттэрэ.
Уһун үйэлэр тухары үөскээбит дьон өйө-санаата үгэскэ кубулуйдахтарына эрэ ордон хаалан өр кэмҥэ уларыйбат кыахтаналлар. Оҕо өйө-санаата, ийэ кута улаатан истэҕинэ саҥалыы сайдан, саҥа үгэстэрин үөскэтинэн иһэрэ олох саҥа уларыйыылара өйүгэр-санаатыгар киирэн иҥэн иһэллэригэр тириэрдэр.
Бэйэлэригэр үчүгэйи оҥотторон баран умнан, билбэтэҕэ буолан хаалар дьон олус былыргы кэмнэргэ да баалларын биллэрэн “Ыт аһаабыт иһитигэр кулгуйар” диэн өс хоһоонун туһаналлар.
Дьон үчүгэйи, туһалааҕы оҥорторбуттарын билигин да хааллара, умна охсон кэбиһэллэрэ элбэҕин, бу өс хоһооно биллэрэр. Байыыны ситиһэригэр элбэхтик иэс биэрэн көмөлөспүт дьону умна охсон кэбиһэр киһини анаан-минээн биллэрэрэ ордук суолталаах. Өйө-санаата уонна оҥорор быһыылара киһи оҥорор быһыыларыгар тиийбэт буолан хаалар киһини элбэхтик ыкка тэҥнииллэр.
Элбэх ньиэби уонна гааһы атыылаан үгүс барыһы киллэринэр Россия урукку кэмҥэ кыахтара баарынан, барынан-бары көмөлөспүт дойдулары сири уонна дьону былдьаһар санаалара киирэн умнан кэбиспиттэрин холобурун билигин Украинаҕа СВО-ну ыыта сылдьарыттан билэбит. Украинаҕа көмөлөһөр дойдулар бары Россияҕа көмөлөһөн экономиката улахан хаалыыттан тахсарын үөскэппиттэрэ умнулла охсон хаалбыта сайдыы киирэрин суох оҥордо.
Олох үөрэҕэ диэн киһи үйэтин тухары үөрэнэн иҥэринэр үөрэҕэ ааттанар. Киһи бу үйэтин тухары үөрэммит үөрэхтэрэ үгэс буолан хаалалларыттан умнуллубат турукка киирэллэр. Олоххо туһалаах өс хоһоонноро уһун кэмҥэ үөскээбит үгэстэртэн үөскүүллэрин иһин, кэлэр көлүөнэлэр ылан туһаммытынан барар кыахтаналлар.
Сэбиэскэй былаас эстибитин кэнниттэн атын дойдулар бары кыахтара баарынан элбэх көмөнү Россияҕа оҥорбуттарын байыыны ситиспит дойду салайааччылара умна охсон кэбиспиттэрэ. Бу дойдулар бары Россияттан кэлэйэн хаалан билигин Украинаҕа көмөлөһө сылдьаллар. Демократия үөрэҕин тутуһан Европа диэки бара сатыыр Украина дойдута бу сылларга сэриинэн саба түһүү кэнниттэн АХШ уонна НАТО дойдулара оҥорбут олус улахан, араас өрүттээх көмөлөрүн умнубата буоллар диэн баҕа санаа баар.
Үчүгэй умнуллара эбэтэр дьон үчүгэйи оҥотторбуттарын умнан кэбиһэллэрэ түргэн буоллаҕына, куһаҕан киһи этигэр-сиинигэр ханнык эрэ дьайыыны оҥороро буор куту үөскэтэн умнулла охсон хаалбат, өр кэмҥэ дьайыыта биллэ сылдьар. Киһи куһаҕаны даҕаны умуннаҕына эрэ өйө-санаата үчүгэй санааларынан туолар, ол аата олоҕор үчүгэйи оҥорор кыахтанарын билии туһалыыр.
Киһи өйө-санаата уларыйыыта бытааннык барар. Кырдьаҕастар үйэлэрин тухары үөрэммит үгэстэрэ умнуллан уларыйа охсон хаалбатын “Итэҕэстээҕи иинин буора эрэ көннөрөр” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. Олоххо киирэр уларыйыылары саҥа көлүөнэ дьон үөскээн улаатан таҕыстахтарына, урукку өйдөрө-санаалара көнөн, тупсан саҥа олоҕу ылынан бараллара ситиһиллэр кыахтанар.
Урукку кэмҥэ Европа дойдулара ньиэп, гаас иһин Россияҕа элбэх харчыны төлүүллэр этэ. Россия 2022 сыллаахха Украинаҕа СВО-ну саҕалааһына киһилии быһыылаах, демократия үөрэҕин тутуһар дойдулар туоратыыларыгар тириэртэ. Бу кэмҥэ кинилэри кытта тапсыбат буолуу “Ыт аһаабыт иһитигэр кулгуйар” диэн өс хоһоонугар сөп түбэһэр буолла. Бу өс хоһоонугар сөп түбэһэр киһи хамсаныылары оҥорор кыаҕа, буор кута сайдыыта суоҕуттан уустук үлэни кыайбата үөскүүрэ, дьадаҥы киһи өйүгэр-санаатыгар, таһымыгар түспүт Россия дьонугар дьайыытыттан, ньиэби уонна гааһы атыылааһынтан кэлэр харчы эрэ дойду сайдыыны ситиһэригэр туһалыыр буолла.
Олоххо үөскээбит куһаҕаны хайаан да умуннахха, хааллардахха эрэ үчүгэй эбиллэр кыахтанар. Кыра куһаҕан син умнуллар, онтон улахан куһаҕан өр кэмҥэ умнуллубат. Омук олоҕор үөскээбит улахан куһаҕаны умнууга киһи олоҕун уһунун аахсыахха сөп. Бу дьыалаҕа кыттыгастаах дьон өлөн бараннахтарына умнуу, хаалларыы табыллар кэмэ кэлэр. Киһи үйэтин уһуна 100 сылга тиийэриттэн куһаҕаны умнуу, хаалларыы 50 сыл кэнниттэн саҕаланыан сөп.
Омуктар икки ардыларыгар буолан ааспыт араас куһаҕаннар аныгы олоххо умнуллан хаалан иһэллэрэ эрэйиллэр. Омуктар саҥалыы үөскээһиннэрэ, сайдыылара уонна мөлтөөһүннэрэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан кэлэн иһэллэриттэн куһаҕаны умнуу эйэлээх сыһыан саҥалыы үөскүүрүгэр туһалыыра хаһан да уларыйбат.
Киһи куһаҕаны саныы сылдьара өйө-санаата куһаҕан өттүгэр уларыйан хааларын үөскэтэрин, оннук үгэскэ тириэрдэрин сахалар былыр үйэҕэ таба быһааран өс хоһооно оҥорон туһаналлар. (1,78).
Туһаныллыбыт литература.
[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]1.Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ. Дьокуускай: Ситис, 2025. - 108 с.