Былатыан Ойуунускай

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Платон Алексеевич Ойуунускай (Слепцов) — Саха советскай литератууратын төрүттээбит суруйааччы, Саха судаарыстыбаннаһын тэрийсибит, XX үйэ саҥатыгар олох-дьаһах чыҥха уларыйыытын оҥорсубут уһулуччулаах политическэй диэйэтэл, лингвист-учуонай, ноуука салайааччыта.

1893 сыл сэтинньи 11 күнүгэр Боотур Уус (Таатта) улууһун Чөркөөх сэлиэнньэҕэ дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 14 саастааҕа оскуолаҕа киирбитэ. Ону бүтэрэн баран Дьокуускайга көспүтэ, учуутал семинариятыгар үөрэммитэ.

1917 с. бастакы айымньытын «Үлэһит ырыата» хоһоону суруйбута. 1919 с. аатырбыт «Син биир буолбаат?» диэн Максим Аммосвока анаммыт хоһоонун суруйбута. 1922 с. Саха АССР совнаркомун Бэрэстээтэлинэн аныыллар. Онтон ЦИК бэрэстээтэлинэн үлэлиир. 1935 с. Национальностар Интситуттарыгар лингвистика наукаларын кандидатыгар диссертация көмүскүүр. Тыл уонна култуура чинчийэр институтун тэрийэр уонна бастакы дириэктэрэ буолар.

Платон Алексеевич олоҕун бүтүннүүтүн төрөөбүт дойдута сайдыытыгар анаабыта.

П. А. Ойуунускай дэгиттэр талааннаах суруйааччы этэ, ол курдук бэйэтин кэмигэр революционнай поэт быһыытынан киэҥник биллибитэ, саха биир бастакы кэпсээнньитэ, сэһэннъитэ этэ, хас да драманы суруйбута, атын омук суруйааччыларын айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта. Фольклор матырыйаалларыгар олоҕуран «Улуу Кудаҥса» философскай сэһэни, «Кыһыл Ойуун» олоҥхо-тойугу, «Дьулуруйар Ньургун Боотур», «Туналыйбыт ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхолору айбыта. Саха сирин суруйааччыларын союһун бастакы председателэ этэ.

1939 с. репрессияламмыта, хаайыыга сытан 1939 сыл алтынньы 31 күнүгэр өлбүтэ. Кинигэлэрин боппуттара, аатын ааттаммат оҥоро сатаабыттара. 1955 с. алтынньы 15 күнүгэр үтүө аата сөргүтүллүбүтэ. Саха бырабыыталыстыбата 1966 с. П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэни олохтообута, кини аатын Саха Академическай драматическай театра, Литература музейа сүгэллэр. Кин аатынан Дьокуускай киин уулуссаларыттан биирдэстэрэ ааттаммыта.

[уларыт] Тахсыбыт кинигэлэрэ

• Айымньылар: 7 томнаах. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1958—1962.

Т. 1. Ырыа-хоһоон. — 224 с. Т. 2. Кэпсээннэр. — 211 с. Т. 3. Пьесалар. — 280 с. Т. 4. Дьулуруйар Ньургун Боотур: Олоҥхо. 1, 2, 3-с ырыалара. −315 с. Т. 5. Эмиэ. 4, 5 ырыалара. — 288 с. Т. 6. Эмиэ. 7, 9 ырыалара. — 312 с. Т. 7. Ахтыылар, этиилэр, ыстатыйалар, кэпсээннэр. — 224 с.

• Талыллыбыт айымньылар: Икки томнаах. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1975.

Т. 1. Хоһооннор. Поэмалар. Тылбаастар. Драматическай айымньылар. — 440 с. Т. 2. Кэпсээннэр, сэһэннэр, ахтыылар. Ыстатыйалар. Этиилэр. −432 с.

• Талыллыбыт айымньылар: 3 томнаах. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота. — 1992. — 1993.

Т. 1. Хоһооннор, тылбаастар, драмалар, поэмалар. — 335 с. Т. 2. Кэпсээннэр, сэһэннэр, пьесалар. Ахтыы. — 448 с Т. 3. Якутский язык и пути его развития. — 480 с.

• Ырыа-хоһоон. — Дьокуускай: НКП изд-вота, 1923. — 26 с
• Кыһыл ойуун: 4 оонньуулаах олоҥхо-тойук. — Дьокуускай: Саха кэскилэ, 1925. — 45 с
• Ырыа-хоһоон, кэпсээн. — Дьокуускай: Ленинец, 1925. — 56 с
• Ырыа-хоһоон. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1927. — 65 с.
• Бассабыык: Драма. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1928. — 96 с
• Дьулуруйар Ньургун Боотур: Олоҥхо. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1930. — 84 с
• Религия үөскээбитэ: Айыы-таҥара, иччи-айыы, удаҕан-ойуун. -Дьокуускай: Саха Гос кинигэтин бэчээтэ, 1930. — 27 с.
• Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо: Үс оонньуулаах олоҥхо. (Норуот олоҥхотуттан). — Дьокуус-кай: Саха Гос. кинигэтин бэчээтэ, 1930. — 92 с.
• Ырыа-хоһоон. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1930. — 25 с.
• Ньургун Боотур: Олоҥхо. 2, 3-с ырыалара. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1931. — 286 с.
• Ырыа, хоһоон кинигэтэ. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1934. −72 с.
• Дьэбэрэттэн тахсыы: Кэпсээн -М.: Учпедгиз, 1936. — 43 с.

• Хоһооннор. — М.: Учпедгиз, 1936. — 56 с.
• Көҥүл ырыата / Хомуйан оҥордо С. Ойунская. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1968. — 440 с.
• Өрүөл кэриэһэ: (Кыра саастаах оҕолорго хоһооннор). — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1972. — 16 с.
• Дьэбэрэттэн тахсыы: Сэһэн. Улахан уонна орто саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кини-гэ изд-вота, 1978. — 40 с.
• Харачаас: Кыра саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1978. — 16 с.
• Кэлэр кэскил ырыата: Хоһооннор / Хомуйан оҥордо Н. Е. Виноку-рова. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1983. — 128 с. — Сахалыы уонна нууччалыы тылынан.
• Көҥүл ырыата: Ырыалар, хоһооннор, кэпсээннэр, ахтыылар: Орто уонна улахан саастаах оскуола оҕолоругар / Хомуйан оҥордо А. Е. За-харова. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1988. — 136 с.
• Уруйа улааттын: Ырыанньык / Муз. ред. З. К. Степанов. Нотатын оҥордо Н. П. Стручков. — Дьокуускай: Ситим, 1993. — 47 с.
• Дьулуруйар Ньургун Боотур: П. А. Ойуунускай олоҥхотун оҕолор-го ааьар кинигэ / Саха Респ. үөрэ-5ин мин-вота. Н. В. Антонов оҥордо. — Дьокуускай, 1993. — 92 с; Пер. на эвен. яз. Д. В. Кривошапкин. — Якутск, Бичик, 1996. — 296 с. — эвен. яз.

• Улуу Кудаҥса: Үһүйээн. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 1995. 88с. — Сахалыы, нууччалыы.
• Красный шаман / Пер. А.Бояров и П.Черных-Якутский. — Якутск: Якутгосиздат, 1930. — 55 с.
• Избранное. — М.: Худож. лит., 1963. — 295 с.
• Нюргун Боотур Стремительный: Якут. героич. эпос олонхо / Пер. В.Державин. Послесл. и коммент. И. В. Пухова. Ил. Э. Сивцева и др. -Якутск: Кн. изд-во, 1975—431 с; То же. — 2-ое изд. — 1982. — 431 с.
• Стихотворения / Вступ. статья С. П. Данилова, Г. Г. Окорокова; Сост. И. В. Пухов. — Л.: Сов. писатель. Ле-нингрд. отд-ние, 1978. — 414 с. — (Б-ка поэта. Большая серия. — 2-е изд.).
• Стихотворения и поэмы. — М.: Худож. лит., 1993. — 270 с.

[уларыт] Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан

• Андросов П. Х. Ойуунускай туһунан ахтыылар. — Дьокуускай, 1993.-32 с.
• Андросов Е. Д. П. А. Ойуунускай төРДө-ууһа, аймахтара. — Дьокуус-кай- Ситим, 1993. — 23 с. — (Таатта °Ройуонун дьаһалтата).
• Данилов С. П. П. А. Ойуунускай -а*а норуотун улуу уола. — Дьокуускай: Полиграфист, 1993. — 26 с.
• Киэн тутта ааттыыбыт: Респ. үөрэнээччилэрин айымньылара. -Нам: Сахаполиграфиздат, 1994. −104 с.
• Ойуунускай туһунан ахтыылар: Ыстатыйалар хомуурунньуктара / Саха Республикатын үөрэҕин мин-вота. — Нам, 1993. — 31 с.
• П. А. Ойуунускай айар үлэтигэр бэлиэтээһиннэр: Ыстатыйалар / Хомуйан оҥордо В. Б. Окорокова. -Дьокуускай: Саха гос. изд-вота, 1993,- 104 с.
• П. А. Ойуунускай биир көлүөнэ-лээхтэрин ахтыыларыгар / РФ үрдүк үөрэхтээһиҥҥэ Комитета, М. К. Аммосов аатынан СГУ. Хомуйан оҥордо Е. П. Чемезова. — Дьокуускай: ЯГУ изд-вота, 1994. — 48 с. — Саха-лыы, франц.
• П. А. Ойунский: взгляд через годы: Сб. науч. ст. / АН РС(Я), Ин-т гуманитар. исслед. — Новоси-бирск: ОИГГМ, 1998. — 210 с.
• Проблемы развития националь-ной культуры и русско-якутских языковых связей: Тез. докл. респ. науч. конф., посвящ. 100-летию П. А. Ойунского. — Якутск: Изд-во ЯГУ, 1992. — 64 с.
• Татта — родина П. А. Ойунского: Фотоальбом / Сост. Д. К. Сивцев.-Якутск: Бичик, 1993. — 110 с.
• Тыл кэриэһэ тыыннаах буолуоҕа. — Чурапчы, 1993. — 16 с.
• Федосеев И. Е. Ойуунускай өлүүтэ уонна тиллиитэ. — Дьокуускай: Кинигэ, 1993. — 72 с.
• Үһүс төгүлүн, букатыннаахтык эргиллии: 1893—1993: Өлбөт өрөгөй ырыаһыта П. Ойуунускай 100 сыл-лаах үбүлүөйэ / Хомуйан оҥордо Д. В. Кустуров. — Дьокуускай: Бичик. −1997. — 269 с.
• Билюкина А. А. Общечелове-ческое и национальное в пьесах П. А. Ойунского // Билюкина А. А. На-циональное и общечеловеческое в якутской драме 20-х годов. — Якутск, 1997. — С. 70-83.
• Бурцев А. А., Максимова П. В. «Алмазная застежка»: Тв-во П.Ойун-ского в контексте мировой литера-туры // Бурцев А. А., Максимова П. В. На крылатом коне. — Якутск, 1995.-С. 36-51.
• Дымщиц А. Песни о прекрасном грядущем // Слово русской совет-ской критики о якутской литерату-ре.- Якутск, 1986. — С. 86-87.
• Ефимов Г. Кудаҥса — улуу киһи эбит // Чолбон. — 1999. — № 9. — С. 74-77.
• Копырин Н. З. Октябрь буойуна уонна ырыаһыта // Копырин Н. З. Кустук араас өҥүнэн. — Дьокуускай, 1992. — С. 4-6.
• Нестерова Л. Дьон-норуот сүрэ-5эр; Попов Н. Н. Ойуунускайга сыһыаннаах түгэннэртэн; Потапова З. С. Мин П. А. Ойуунускайдыын көрсүһүү-лэрим // Чолбон. — 1998. — № 11. -С. 70-79.
• Окорокова В. Б. П. А. Ойуунускай айар үлэтигэр улуу киһи уонна ис-тория // Окорокова В. Б. Билиҥҥи литература проблемалара. — Дьо-куускай, 1997. — С. 55-62.
• Саха суруйааччылара: Санаа-лар, этиилэр / Хомуйан оҥордо В. Н. Протодьяконов. — Дьокуускай: Бичик, 1994. — 108 с. О нем. — С. 101—106.
• Спиридонов И. Г. Ойуунускай уонна билиҥҥи кэм; П. А. Ойунский -писатель-мыслитель // Спиридо-нов И. Г. Литературабыт бэҕэһээ уон-на бүгүн. — Дьокуускай, 1995. — С. 5-12; С. 121—141.
• Филиппов Г. П. А. Ойуунускай фольклортан ситимнээх образтара // Чолбон. — 1999. — № 1. — С. 66-71.

• Кириллин Д. В., Павлова В. Н., Шевков С. Д. Писатели земли Олон-хо: Биобиблиогр. справочник. -Якутск: Бичик, 1995. — 303 с. О нем. — С. 69-81.
• Платон Алексеевич Ойуунускай (1893—1939): Биобиблиогр. ыйынньык / Я. А. Захарова. — Дьокуускай: Саха-полиграфиздат, 1992. — 144 с.

[уларыт] Туһаныллыбыт сирдэр

• Писатели земли олонхо. Библиографическай ыйынньык. Дьокуускай, «Бичик», 2000, ISBN 5-7696-1001-8