Кут

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Элбэх итэҕэллэргэ уонна философияларга, кут диэн киhи баар буолуутун өй-санаа эбэтэр имматериальнай (материальнай буолбатах) өттө, үксүн өлбөт дэнэр. Теология быhаарыытынан, кут киhи өлүүтүн кэнниттэн салҕыы олорор, онтон сорох итэҕэллэр Таҥара куту айар дииллэр. Анимизм итэҕэйиитинэн тыына суох маллар эмиэ куттаахтар.

                                                          КУТ СУР.                                                                                          

Кут диэн киhиэхэ баар буолан баран,киhиттэн тутулуктаммат эттигэ суох терут. Киhи ус куттаах: буор кут, ийэ кут уонна салгын кут.Киhи кинилэр уhуен бииргэ баар буоллахтарына эрэ чел тыыннаах бу Орто дойдуга сылдъар.Кулаковскай суруйбутунан: "По понятиям многих якутов, кут состоит из трех элементов- ийэ кут, буор кут и салгын кут. При зачатии ребенка ийэ кут внедряется божествами( через Айыысыт или Иэйэхсит) в женщину-мать( "ийэ кутун инэрэн биэрбит")".Ексекулээх дьэ итинник этэр.Онон, Айыыhыт дьахтарга ийэ куту инэрэр эбит.Онтон уескуур теруех ийэтиттэн тугу эмэ бэриhиннэрэрэ эмиэ чахчы.Ол буор кут буолуон сеп.Аны эрдэтээ5и суруйууларга уонна туелбэлэргэ ордон хаалбыт тобох ейдебуллэргэ оло5уран, кут сур ейдебулу оннун-тойун буллара сатаан керуе5ун.(Сорох тугэннэ ейдебул хантан ылыллыбыта ыйыллыа5а.)

1.Хамныыр хара уонна кынаттаах кетер уескуур теруе5э барыта ийэтиттэн бэриhиннэрэр буор куттаах.

2.Кэмэ кэллэ5инэ уескуехтээх о5о Истэр Иэйэхситэ тыл-ес кете5ен, Айыыhыт Аар Айыы Тойонтон о5о ийэ кутун кердеhен ылар. (Кулаковский.Научные труды.1979г-24 стр." Она вместе с Иэйэхсит и спрашивает у Аар Тойона ийэ кут ребенка и внедряет ее чрез темя мужчине".) Итинтэн салгыы Айыыhыт ол ийэ куту эр киhиэхэ оройун уутунэн киллэрэн буор кутугар холбуур, толорор.

3.Етер кэминэн Айыыhыт ийэ куту эр киhиттэн кеhерен,дьахтарга баар теруехтээх о5о буор кутугар инэрэр.Дъэ, ити курдук, Аар Айыы Тойон тус бэйэтин дьаhалынан, Айыыhыт дьахтарга ийэ куту инэрэр: дьахтарга о5о уескуур.

4.Инэриллибит ийэ кут силигин ситэрэн, кэмэ кэрдиитэ кэлэн кун сиригэр тахсыан ба5арар Онтон теруехтээх о5о ийэтиттэн бэриhиннэрэр буор кута урукку оннунан хаала сатыыр. Дьэ, тон куес быстына тоhо5о тердугэр сытан ункуруйуу-куелэhийии са5аланар.Итини истэн-билэн о5о Истэр Иэйэхситэ Айыыhыты ыныран илдьэ кэлэр.( Кулаковский,24 стр. "Айыысыт является при родах и помогает благополучному разрешению от бремени").

5.Айыыhыт теруехтээх о5о5о салгын куту салайа тутар.Дьэ, ей-санаа кулум гынан, о5о от урдугэр кэлэн ере лиhигирии туhэр.(Кулун Куллустуур,7240 столб."О5о от урдугэр кэлэн ере лиhигирии тустэ").

6.Истэр Иэйэхсит кулум аллайбытынан уус-киис тириитин урдугэр саба быра5ан баран,о5о урдугэр кууспутунан туhэр.( Кул.Куллустуур,7243 столб." Баабыска эмээхсин уус-киис тириитин урдугэр саба быра5ан баран о5о урдугэр кууспутунан тустэ").

7.Терееччу тереебутэ ус хоммутун кэннэ Айыыhыты атаараллар.( Кулаковский,25 стр. "Айыысыт оставляет дом родительницы на третий день после родов"). Уеhээ суруллубуттан кестерунэн: Ийэ кут хамсатааччы, дьулуур диэн ейденер. Салгын кут ей-санаа буолар. Айыыhыт теруехтээх о5о ийэ кутун эр киhи буор кутугар холбуур.Онон,буор кут орун, удьуордааhын ейдебуллэри кытта сеп тубэhэр. Сур диэн тугуй?.Бу майгы-сигили.Сур киhиэхэ теруе5уттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна естер киhи сурун иитиэхтииллэр.Киhи сурэ кини хайдах суруннээх киhи буолуутугар сабыдыаллаах.Бу кут сур туhунан саха5а баар хас да ейдебуллэртэн биирдэстэрэ сурулунна.Куттар салгыы олохторун туhунан Л.Афанасьев-Тэрис маннык тойоннуур: Салгын кут тахсан барда5ына киhи бу баары билбэт-кербет буолар.( Утуйар, ейун сутэрэр). Салгын кут уратыта диэн ийэ кут киhиттэн тахсан барыар диэри киирэ-тахса сылдьарыгар буолар.Онтон ийэ кут тахсан барда5ына киhи тутатына елбутунэн барар.Ол аата, елуу диэн киhиттэн ийэ кута тахсан барыыта ааттанар эбит.Ийэ кут та5ыста5ына салгын кут эмиэ букатыннаахтык тахсан барар.Елееччугэ буор кут эрэ хаалар.Бу да кут сотору ыhыллар,буору кытта буор буолар. Серошевскайга маннык этии баар: " Душа его жила раньше в надзвездном мире, придя на средний мир, будет вспоминатъ свое прежнее житье и вечно тосковать".(651 стр.) Серошевскай ити саха киhитин душатын( саха ейдебулунэн - ийэ кут) туhунан этэр. Ескете, саха5а оннук ейдебул баар эбит буолла5ына, дьэ, ол Орто дойду эрэй энээрдээх оло5ор олоро сатаан баран елбут киhиттэн тахсан Уеhээ дойду Уhус халлааныгар барар ийэ кут "иккистээн эргилиннэхпинэ иэччэ5им хайыннын" диэн баран барара буолуохтаах. Оччотугар ийэ кут иккиhин Орто дойдуга теннубэтэ чахчы. Онон, биhиги ийэ куппут Уhус халлаанна еруу дьоллоох олоххо олоруо диэн санаабытын бе5ергетунэргэ эрэ тиийэбит.(Уеhээ дойду уhус халлаанын сорох омуктар рай диэн аатынан билэллэр.)