Кут

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Элбэх итэҕэллэргэ уонна философияларга, кут диэн киhи баар буолуутун өй-санаа эбэтэр имматериальнай (материальнай буолбатах) өттө, үксүн өлбөт дэнэр. Теология быhаарыытынан, кут киhи өлүүтүн кэнниттэн салҕыы олорор, онтон сорох итэҕэллэр Таҥара куту айар дииллэр. Анимизм итэҕэйиитинэн тыына суох маллар эмиэ куттаахтар.

                                   КУТ СУР                                                                                          

Кут диэн ки7иэхэ баар буолан баран,ки7иттэн тутулуктаммат эттигэ суох терут. Ки7и ус куттаах: буор кут, ийэ кут уонна салгын кут.Ки7и кинилэр у7уен бииргэ баар буол- лахтарына эрэ чел тыыннаах бу Орто дойдуга сылдъар.Кулаковскай суруйбутунан: "По по-нятиям многих якутов, кут состоит из трех элементов- ийэ кут, буор кут и салгын кут. При зачатии ребенка ийэ кут внедряется божествами( через Айыысыт или Иэйэхсит) в жен-щину-матъ( "ийэ кутун инэрэн биэрбит"). Ексекулээх дъэ итинник этэр.Онон, Айыы7ыт дъахтарга ийэ куту инэрэр эбит.Онтон уескуур теруех ийэтиттэн тугу эмэ бэри7иннэрэрэ эмиэ чахчы.Ол буор кут буолуон сеп.Аны эрдэтээ5и суруйууларга уонна туелбэлэргэ ор-дон хаалбыт тобох ейдебуллэргэ оло5уран, кут сур ейдебулу оннун-тойун буллара сатаан керуе5ун.(Сорох тугэннэ ейдебул хантан ылыллыбыта ыйыллыа5а.)

1.Хамныыр хара уонна кынаттаах кетер уескуур теруе5э барыта ийэтиттэн бэри7иннэрэр буор куттаах.

2.Кэмэ кэллэ5инэ уескуехтээх о5о Истэр Иэйэхситэ тыл-ес кете5ен, Айыы7ыт Аар Айыы Тойонтон о5о ийэ кутун керде7ен ылар.( Кулаковский.Научные труды.1979г-24 стр." Она вместе с Иэйэхсит и спрашивает у Аар Тойона ийэ кут ребенка и внедряет ее чрез темя мужчине".) Итинтэн салгыы Айыы7ыт ол ийэ куту эр ки7иэхэ оройун уутунэн киллэрэн буор кутугар холбуур, толорор.

3.Етер кэминэн Айыы7ыт ийэ куту эр ки7иттэн ке7ерен, дъахтарга баар теруехтээх о5о буор кутугар инэрэр.Дъэ, ити курдук, Аар Айыы Тойон тус бэйэтин дъа7алынан, Айыы7ыт дъахтарга ийэ куту инэрэр: дъахтарга о5о уескуур.

4.Инэриллибит ийэ кут силигин ситэрэн, кэмэ кэрдиитэ кэлэн кун сиригэр тахсыан ба5арар Онтон теруехтээх о5о ийэтиттэн бэри7иннэрэр буор кута урукку оннунан хаала сатыыр. Дъэ, тон куес быстына то7о5о тердугэр сытан ункуруйуу-куелэ7ийии са5аланар.Итини истэн- билэн о5о Истэр Иэйэхситэ Айыы7ыты ыныран илдъэ кэлэр.( Кулаковский,24 стр. "Айыысыт является при родах и помогает благополучному разрешению от бремени").

5.Айыы7ыт теруехтээх о5о5о салгын куту салайа тутар.Дъэ, ей-санаа кулум гынан, о5о от урдугэр кэлэн ере ли7игирии ту7эр.(Кулун Куллустуур,7240 столб."О5о от урдугэр кэлэн ере ли7игирии тустэ").

6.Истэр Иэйэхсит кулум аллайбытынан уус-киис тириитин урдугэр саба быра5ан баран,о5о урдугэр кууспутунан ту7эр.( Кул.Куллустуур,7243 столб." Баабыска эмээхсин уус-киис тириитин урдугэр саба быра5ан баран о5о урдугэр кууспутунан тустэ").

7.Терееччу тереебутэ ус хоммутун кэннэ Айыы7ыты атаараллар.( Кулаковский,25 стр. "Айыысыт оставляет дом родителъницы на третий денъ после родов"). Уе7ээ суруллубуттан кестерунэн: Ийэ кут хамсатааччы, дъулуур диэн ейденер. Салгын кут ей-санаа буолар. Айыы7ыт теруехтээх о5о ийэ кутун эр ки7и буор кутугар холбуур.Онон,буор кут орун, у- дъуордаа7ын ейдебуллэри кытта сеп тубэ7эр. Сур диэн тугуй.Бу майгы-сигили.Сур ки7иэхэ теруе5уттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна естер ки7и сурун иитиэхтииллэр.Ки7и сурэ кини хайдах суруннээх ки7и буолуу- тугар сабыдыаллаах.Бу кут сур ту7унан саха5а баар хас да ейдебуллэртэн биирдэстэрэ сурулунна.Куттар салгыы олохторун ту7унан Л.Афанасъев-Тэрис маннык тойоннуур: Сал- гын кут тахсан барда5ына ки7и бу баары билбэт-кербет буолар.( Утуйар, ейун сутэрэр). Салгын кут уратыта диэн ийэ кут ки7иттэн тахсан барыар диэри киирэ-тахса сылдъарыгар буолар.Онтон ийэ кут тахсан барда5ына ки7и тутатына елбутунэн барар.Ол аата, елуу диэн ки7иттэн ийэ кута тахсан барыыта ааттанар эбит.Ийэ кут та5ыста5ына салгын кут эмиэ букатыннаахтык тахсан барар.Елееччугэ буор кут эрэ хаалар.Бу да кут сотору ы7ыл- лар,буору кытта буор буолар. Серошевскайга маннык этии баар: " Душа его жила ранъше в надзвездном мире, придя на средний мир, будет вспоминатъ свое прежнее житье и вечно тосковать".(651 стр.) Серо- шевскай ити саха ки7итин душатын( саха ейдебулунэн - ийэ кут) ту7унан этэр. Ескете саха- 5а оннук ейдебул баар эбит буолла5ына, дьэ, ол Орто дойду эрэй энээрдээх оло5ор олоро сатаан баран елбут ки7иттэн тахсан Уе7ээ дойду У7ус халлааныгар барар ийэ кут "иккис- тээн эргилиннэхпинэ иэччэ5им хайыннын" диэн баран барара буолуохтаах. Оччотугар ийэ кут икки7ин Орто дойдуга теннубэтэ чахчы. Онон, би7иги ийэ куппут У7ус халлаанна еруу дьоллоох олоххо олоруо диэн санаабытын бе5ергетунэргэ эрэ тиийэбит.( Уе7ээ дойду У7ус халлаанын сорох омуктар рай диэн аатынан билэллэр.)