Бүлүү (өрүс)
Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт
| Бүлүү өрүс | |
|---|---|
 |
|
| Төрдө | Орто Сибиир хаптал хайата |
| Ханна түһэрий | Өлүөнэ өрүс |
| Тардыытын дойдута | Россия |
| Уһуна | 2,650 км |
| Орто түһэрэр уута | 1,480 м³/с (төрдүн аттыгар) |
| Бассейнын иэнэ | 454,000 км² |
Бүлүү диэн былыр былыргыттан кытылыгар дьон олохсуйбут Саха Сирин биир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Өлүөнэ ордук уhун салаата.
Ис хоһооно |
[уларыт] Гидрогеографията
Саха Сиригэр уһунунан иккис өрүс. Өлүөнэ өрүскэ ханас өттүттэн түһэр. Уһуна 2650 км, бассейнын иэнэ - 454 тыһ. кв. км. Уутун сыллааҕы орто ороскуота Өлүөнэҕэ түһэр сиринэн сөкүүндэҕэ 1450 куб.м. Бу көрдөрүүлэринэн Дон, Урал курдук улахан өрүстэри куоһарар, Днепрдааҕар арыый кыра буолан биэрэр.
[уларыт] Гидрология, климат
Бүлүү бассейныгар 15664 уу салаата сүүрүгүрдэн киирэр. Онтон улахан салаалара: Марха, Чуона, Улахан Вава, Ахтаранда, Улахан Ботуобуйа, Түҥ, Түүкээн онтон да атыттар. Өрүс бассейныгар 67266 күөл баар, онтон улаханнара Нидьили (119 кв. км), Сүгдьээр (80 кв.км), Богуда (22,6 кв. км), дириҥнэрэ - Муоһааны (110 м).
Өрүс бассейныгар салгын сыллааҕы орто температурата — 8 кыраадыс.
[уларыт] Айылҕата
[уларыт] Балыга
Бүлүү өрүс бэйэтэ да, тулалыыр күөллэрэ да балыгынан баайдар. Бүлүү бассейныгар маннык балыктар бааллар:
- алыһар (окунь),
- бил (таймень),
- быа балык (минога),
- быйыт (ленок),
- быраҥаатта (Coregonus peled, пелядь),
- быдьар балык (подкаменщик).
- дьайба (голец),
- дьойгуо (пескарь),
- дьороҕой, сордоҥ (щука),
- кээчэрэ, хатыыс (осетр),
- кыһыл харах, кыһыытай (плотва),
- күстэх (елец),
- күөнэх (гольян Чекановского),
- майаҕас, чомоҕор (сиг),
- муксуун, ньэмискэн (муксун),
- мунду (гольян озерный),
- оһунда (амурский гольян),
- сыа балык (тугун),
- собо, быччыкы, бөчөөх, быччыкы, бырыкы (Carassius carassius, карась),
- сыалыһар, сыаҥаан (налим),
- таас бас, хаахынай (ёрш),
- тимэх балык (шиповка),
- тууччах, туут балык (нельма),
- тэҥэли (язь),
- чыыр, муҥур (чир),
- өрүс мундута (гольян речной).
[уларыт] Бүлүү Эбэ уус-уран айымньыларга
Далан «Бүтэй Бүлүү» диэн кэпсээнигэр нууччалар кэлиэхтэрин иннигэр Бүлүү өрүс сүнньүнэн олоро сылдьыбыт биис-уустар тустарынан суруйбут.
[уларыт] Киһи үлэтин содула
[уларыт] Гидроэлектростанция
Бүлүүтээҕи ГЭС муората 2170 кв. км. иэннээх. Онно 30 мөл. кубическай миэтэрэ мас тимирэ сытар.
[уларыт] "Кристалл" уонна "Кратон-3"
Ядернай дэлби тэптэрии полигоннара. 1978 сылтан саҕалаан сир анныгар ядернай зарядтары элбэх төгүл эспиттэрэ. Бу объектар 1996 сыллаахха аварийнай туруктаахтара биллибитэ.
[уларыт] Гааһы уонна ниэби хостооһун
[уларыт] Алмаас хостооһун
Алмаас 1950 с. булуллубута.
[уларыт] Олохтоохтор содуллара
Бүлүү сүннүнньүгэр олорор куораттар, нэһилиэктэр бөхтөрүн-сахтарын ыраастаабакка өрүскэ түһэрэллэр. Тыа хаһаайыстыбатын ыарахан техниката сир кырсын алдьатар. Сүүһүнэн свалкалар киһи түөлбэлээн олорор сирдэригэр туох да көрүүтэ-харайыыта суох сытыйа-ымыйа сыталлар. Удобрениелар уонна араас химикааттар мунньулла сытар сирдэрэ бааллар.
[уларыт] Космодром содула
"Свободнай" диэн ааттаах космодромтан ракеталар космоска тахсалларыгар республика территориятын үрдүнэн ааһаллар. Ракетнай двигателлэр бастакы ступеннара үлэлээн бүттэҕинэ ракетаттан арахсан Өргүөт, Быракаан уонна Туобуйа диэн Үөһээ Бүлүү сирдэригэр түһэр. Ол ступеннар уматыктара ситэ туһаныллыбат, онон дьааттаах гептил диэн эттик айылҕаны сүһүрдэр.
[уларыт] Бүлүү Эбэ көмүскэлигэр
Бүлүү өрүс айылҕатын алдьатан эрэбит диэн санаа ааспыт XX үйэ 70-с сылларыттан баар буолбута. 90-с сылларга ол санаа хамсааһыҥҥа кубулуйбута. Бүлүүнү көмүскүохтэрин харыыстыахтахтарын баҕарар дьон үксэ "Вилюй" диэн ааттаах общественнай экологическай комитекка түмсүбүтэ.
[уларыт] Сигэлэр
- Хотун Бүлүү хомолтото. Обиды Матушки Вилюя. Н.Д.Архипов, И.С.Бурцев. - Дьокуускай, Сайдам, 2005 - 304 с. ISBN 5-98671-003-7
[уларыт] Туһаныллыбыт литература
- Рыбные богатства Вилюя и их охрана. А.С. Гольдман, В.А.Игнатьев, Якутск, Сайдам, 2006. - 38 с.
