Былыргы түүр бичигэ

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Былыргы түүр бичигэ (Орхон-Енисей бичигэ) диэн Орто Азияҕа түүр тылларынан биһиги эрабыт иннинэ V-с үйэттэн биһиги эрабыт X үйэтигэр дылы туттуллубут сурук-бичик. Билиҥҥи чинчийэччилэргэ бастаан Орхон уонна Енисей өрүстэр кытылларыгар көстүбүттэр. Сороҕар рунанан сурук дииллэр, былыргы германскай руналарга майгынныырын иһин (сорох руналар ойуутунан эрэ буолбакка, суолтатынан эмиэ сөп түбэсиһэллэр).

Теҥри (Таҥара) диэн тыл былыргы түүр бичигинэн

Сурук тутула[уларыт]

Хойукку сайдыбыт кэмигэр (VIII үйэҕэ) 38 буукубаттан уонна тыл араарар бэлиэттэн турар эбит. Сурук хайысхата сытыары, уҥаттан хаҥас.

Бэлиэлэр таблицалара[уларыт]

Былыргы түүр алпаабыта (классический период)
Туттуллуута Бэлиэлэр Транслитерация уонна транскрипция
аһаҕас дорҕооннор Old turkic letter A.png A /a/, /e/
Old turkic letter I.png I /ɯ/, /i/, /j/
Old turkic letter O.png O /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png U /ø/, /y/, /w/
Бүтэй дорҕооннор сочетающиеся (¹) — кэлин,
(²) — илин
аһаҕас дорҕооннору кытта
Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png /b/ /b/
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png /d/ /d/
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png /g/ /g/
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png /l/ /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png /n/ /n/
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png /r/ /r/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png /s/ /s/
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png /t/ /t/
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png /ʤ/ /ʤ/
только с (¹) — Q
только с (²) — K
Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png Q /q/ K /k/
с любыми
гласными
Old turkic letter CH.png /ʧ/
Old Turkic letter M.svg -M /m/
Old turkic letter P.png -P /p/
Old turkic letter SH.png /ʃ/
Old turkic letter Z.png -Z /z/
Old turkic letter NG.png -NG /ŋ/
сочетания + гласный Old turkic letter ICH.png IÇ, ÇI, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png IQ, QI, Q /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png OQ, UQ,
QO, QU, Q
/oq/, /uq/,
/qo/, /qu/, /q/
ÖK, ÜK,
KÖ, KÜ, K
/øk/, /yk/,
/kø/, /ky/, /k/
+ согласный Old turkic letter NCH.png -NÇ /nʧ/
Old turkic letter NY.png -NY /nʤ/
Old turkic letter LT.png -LT /lt/, /ld/
Old turkic letter NT.png -NT /nt/, /nd/
тыллары араарар бэлиэ Old turkic letter SEP.png суох
(-) — тыл кэннигэр эрэ суруллаллар

Ааҕыы холобура[уларыт]

Old turkic letter I.pngOld turkic letter R2.pngOld turkic letter NG.pngOld turkic letter T2.png — уруһуйданыыта (уҥаттан хаҥас ааҕыллар)

T²NGR²I — транслитерация (эпиграфическай)

/teŋri/ — транскрипция (ru:МФА)

teñri — транслитерация (билиҥҥи түүр латиницата)

Сурук историята[уларыт]

Бу бичигинэн саамай былыргы суруктар (VIII б.э.и. үйэлэргэ) Кыргызтаҥҥа Иссык диэн сиргэ көстүбүттэрэ. — көр. Иссык суруга, Талас, Балыкчи о.д.а.).

Тыва киинэ Кызыл куоракка баар таас

Сурук хантан төрүттэммитэ чуолкай биллибэт. Элбэх бэлиэлэрэ тамгаалары кытта майгыннаһалларын көрөллөр. Сорох бэлиэлэр (буукубалара сытыы муннуктаахтара, сурук хайысхата, фонетиката) эргэ семитическэй суруктарга чугаһатар курдуктар: библосс уонна финикийэ суруктарыгар.

Бастаан, саҥа чинчиллэн эрдэҕинэ улахан итэҕэтиитэ суох да буоллар согдийскэй төгүрүк сурукка, эбэтэр оннооҕор кытай суругун фонетикатын бэлиэлэригэр чугаһаталлара.

Кэнники сорох чинчийээччилэр кхароштхи суругуттан тахсыбыт буолуон сөп дииллэр, эбэтэр ити икки сурук биир төрдүлээхтэр диэн буолар.

Монголлар кимэн киириилэрин кэмигэр (XIII үйэ) алфавит арабицаннан уонна атын түүр суруктарынан уларытыллыбыт.

Былыргы түүр бичигиттэн атын руна суруктар тахсаллар - холобур, болгар руналара, Хазар каганатын Саркел диэн сирин суруга, мадьаар руналара о.д.а.

Былыргы түүр суругун туһунан бастаан Петр I саҕана биллибитэ. Дьиҥнээх научнай чинчийии XIX үйэ бүтүүтүгэр саҕаламмыта. Алтынньы 25 күнүгэр 1893 сыллаахха суругу Дания лингвиһа Вильгельм Томсен аныгы дьонтон бастакыннан аахпыта. Бастакы ааҕыллыбыт тыл — Теҥри (Таҥара).

Тэнийиитэ[уларыт]

Былыргыттан хаалбыт көстүбүт суруктар Россия, Казахстан, Кыргызстан, Кытай уонна Монголия сирдэригэр бааллар.

Өссө көрүҥ[уларыт]