Балаҕан

Бикипиэдьийэ диэн сиртэн ылыллыбыт

Балаҕан эбэтэр туруорбах дьиэ — туруору мастартан өйөөн оҥоһуллубут дьиэ. Кыра, куһаҕан балаҕаны өссө ыыспа[1] дииллэр.

Кэрэхсэбиллээх чахчылар[уларыт]

  • Испания Толедо куоратыгар Лас Вентас кон Перья Агилера сиригэр Сибиир төрүт норуоттарын этнографическай түмэлигэр, Барселона Университетын антрополога Кармен Арнау Муро тус сыратынан уонна көмөтүнэн, саха балаҕана тутуллубут.

Г-жа Муро Сибииргэ, ол иһигэр Саха Сиригэр, элбэхтик сылдьан, төрүт норуоттар олохторун-дьаһахтарын, культураларын уонна тылларын үөрэппит, чинчийбит. Түмэл бастакы тутуутунан, Хакасия тутааччылара туппут юрталара буолбут. Ол кэннэ түмэлгэ буряттар баанньыктара тутуллубута. Түмэлгэ Сибиир норуоттарын культуратын үөрэтиигэ, тарҕатыыга аналлаах араас көрсүһүүлэр, быыстапкалар, конференциялар буолаллар эбит. Бу саха балаҕана 2011 сыллаахха тутуллубут, аһыллыыта 2013 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр буолар[2].
Сибиир төрүт норуоттарын этнографическай түмэлин ситим сирэ: http://www.etnomuseosiberia.org/index.htm

Саха балађанын ис-тас оңоһуута. Балађан араамата (сүгээйитэ?) бађаналартан, онно ууруллубут өһүөлэртэн турара. Ол өһүөлэргэ холлођос мастары туруору кэккэлэтэн эркиннэрин туруораллара. Балађан аллараа өттө саллађар; үрдэ томтођор, самыыр хоппотун диэн икки өттүгэр иңнэри оңороллоро. Буорунан сыбыыллара, кырыһынан хайаллара. Балађан иһин хотугулуу-илин өттүгэр титириктэри иңнэри сођус төгүрүччү кэккэлэтэн баран, сигэнэн кэлгийэн, кумахтаах туойу симэн сутуруо (көмүлүөк) оһођу оңороллоро. Онтукаларын оңо хаһан, уот оттор сирдииллэрэ уонна үөлэстииллэрэ. Мас ытыыска буор симэн холумтанныыллара, онно ас астыыллара, таңас куурдаллара. Оһох иннин үөһээ өттүн, сүүһүн «хабађал», оттон үөлэс балађан үрдүттэн быгарын «хоро» диэн ааттыыллара. Хаңас диэки быыс хаппахчы диэн баара, онно дьахтар, кийиит, хотун олороро. Төгүрүччү, эркини кэрийэ тођуска тиийэ ороннордоох буолара, ороннор тус-туспа олох диэн ааттаахтара. Киирэр аантан сађалаан атах орон, орто орон, биллэрик орон, бастың орон диэн ааттаналлара. Онтон кэтэђириин уонна хаңас ороннор кэлэллэрэ.Балађан хотон диэки эркинигэр иһит ороно турара. Оһох кэннигэр мастарын кыстыыллара. Чиэс мастар, көхөлөр бааллара. Дьадаңы хоноһо атах ороңңо, мааны ыалдьыт бастың эбэтэр биллэрик ороңңо утуйаллара. Дьиэлээхтэр оронноро кэтэђириин уонна хаңас ороннор буолалара.17-с үйэђэ уонна 18-с үйэ сађаланыытыгар саха балађаннара түннүктэрэ суођа үһү./…/ Кэнники балађаны эргиччи 6-7 түннүктүүллэрэ, онтукаларын кыһынын бастаан утаа хаарынан, хойутуу мууһунан сабаллара. Сарсыарда аайы, сырдык буоллун диэн, кырыатыыр идэлээхтэрэ. Сааһыары улам чарааһаан,тиһэђэр тиийэн тэстэн хаалара. Оччођо муус түннүгү устан сүөһү кэнэђискитинэн, хабађынан эбэтэр туоһунан, тымтыгынан сабаллара. Ити муус түннүгү уларытар кэм муус устар ый диэн ааттаммыт. (Оччолорго дађаны ити ыйга өрүскэ,үрэххэ муус устубат этэ.) 19-с үйэ бүтүүтүн диэки түннүктэрин иилиир (араамалыыр) буолбуттара. Сүлүүдэ эбэтэр өстүөкүлэ үлтүркэйдэрин кылынан туоска тигэн баран, араамађа олордоллоро. Балађан хоту өттүгэр салгыы сүөһү туруорар хотонноох буолаллара, хотон аңар муннугар чуолађай хоско хамначчыттар олороллоро. Балађаннарын илин диэки аанныыллара. Ол аата дьиэ сирэйинэн илини - күн тахсар өттүн көрөн туруохтаах./…/ Аанынан балађан өрүттэрин быһаараллар. Илин диэки, ол аата аан диэки, сирэйгинэн хайыһан турдаххына, уңа илииң диэки бала5ан уңа (сођуруу) өттө, хаңас илииң диэки – хаңас (хоту) өттө, оттон кэтэх өттүң – кэтэђириин (арђаа) өттө буолара. Аан тас өттүгэр таһырдьа бађаналарга турар чарапчылыыллара. Бапађан таһыгар буор сыбахтаах кыһыңңы ураһа баар буолара, онно отордууллара. Сайынын буоллађына, туспа сиргэ курдуулаах туос мођол ураһа, ол кэннэ далла ураһа диэннэр бааллара. Мођол иһэ олоччу бугунай (билиңңи хаарты мааһа) ойуутун курдук оһуордаах буолара. Ол ойууну тэһитэ баттаан халыыбынан оңороллоро. Туоһун сүөгэйинэн илитэн баран, уокка тордоон хара кырааскалыыллара. Онон тараах эриэн ойуулаах буолара, ураһа иһэ буор модьођолоох холумтаннаађа, ону төгүрүччү 9-ка, 10-ңа тиийэ оронноођо, олус сиэдэрэй ойуулаах хаппахчылаађа. Ороннор эһэ, сылгы, кыыл тириитинэн олбохтоохторо, сылгы баттахтаах тириитинэн диэрэ-дэпсэ диэн үктэли сиргэ тэлгииллэрэ. /…/ Балађан таһынан эргиччи тоһођо күрүөлээх буолара. Хаһаа, кыбыы, дал оңостоллоро. Тэлгэһэ иһигэр хоспох, сайба, лаабыс, иин (умуһах, оңкучах) диэннэр бааллара, балађан иннинэн 3-тэн 7-ђэ тиийэ муостаах, ытарђалаах, кулгаахтаах, үс мойбордоох тойон, кыргыс сэргэлэрэ турар буолаллара. Олору таһынан сылгы баайар, кураахтаах сааны, ођу, сэби ыйыыр көхөлөрдөөх сэргэлэр баар буолаллара.


Туһаныллыбыт сирдэр[уларыт]

И. Н. Тарабукин. «Хотун Төңүлү тула». — Дь.: «Сайдам», 2007

Быһаарыылар[уларыт]